آيين نامه ايمني حفر دستي چاه

به استناد مواد (85) و (86) قانون كار جمهوري اسلامي ايران، با هدف ايمن ‌سازي و پيشگيري از حوادث ناشي از كار، «آيين نامه ايمني حفر دستي چاه» كه در جلسه مورخ 29 /06 /1400 «شوراي عالي حفاظت فني» بازنگري و توسط آن شورا پيشنهاد شده است، به شرح زير تصويب مي‌ گردد.

ماده ۱ ـ هدف و دامنه كاربرد: اين آيين‌ نامه به استناد ماده (۸۵) قانون كار جمهوري اسلامي ايران با هدف ايمن‌ سازي محيط كار و پيشگيري از حوادث ناشي از كار در عمليات حفر دستي چاه تدوين شده است و در كارگاه‌ هاي مشمول قانون كار لازم الاجرا است.

ماده ۲ ـ تعاريف: در اين آيين ‌نامه اصطلاحات زير در معاني مشروح ذيل به كار مي ‌روند:

۱ ـ مالك چاه : شخص حقيقي يا حقوقي است كه براي حفاري و بهره‌ برداري از چاه، سرمايه‌ گذاري نموده و مالكيت آن را بر عهده دارد. مالك چاه مي ‌تواند خودش عمليات حفاري را انجام دهد و يا عمليات حفاري را به "پيمانكار حفر چاه" يا "مقني" واگذار نمايد كه در هر صورت، شخصي كه وظيفه حفاري و انجام عمليات اجرايي را بر عهده دارد، مجري ناميده مي ‌شود.

۲ ـ پيمانكار حفر چاه: شخص حقيقي يا حقوقي است كه در زمينه حفر چاه از مهارت و تجربه كافي برخوردار است و مسئوليت امور مربوط به حفاري، تعميرات ميل و انباره، تأمين نيروي انساني مجرب، نگهداري و بهره ‌برداري ايمن از تجهيزات و چاه تا مرحله تحويل چاه به مالك را بر عهده دارد كه در اين آيين ‌نامه مجري حفر چاه ناميده مي ‌شود و گواهينامه تأييد صلاحيت ايمني امور پيمانكاري را اخذ نموده است.

۳ ـ مقني (چاه كن): شخص متخصص و مجربي است كه وظيفه حفر چاه را بر عهده دارد. كارگران دخيل در حفر چاه، تحت امر مقني مي ‌باشند و انجام امور مربوط به حفاري و ادامه فعاليت منوط به اجازه وي است؛ در صورتي كه مقني مستقيماً اجراي عمليات حفاري را از مالك چاه اخذ كرده باشد، مجري حفر چاه ناميده مي ‌شود.

4 ـ مجري حفر چاه: شخصي است كه وظيفه حفاري و انجام عمليات اجرايي را بر عهده دارد و مي‌ تواند مالك، پيمانكار و يا مقني باشد.

5 ـ تجهيزات حفاري: به تمامي تجهيزات و ابزار و لوازم مورد استفاده براي حفاري چاه و انتقال خاك، آب، لجن و نخاله‌ هاي استحصالي به خارج از چاه، تجهيزات حفاري اطلاق مي ‌شود.

۶ ـ چاه دستي: منظور آن‌ دسته‌ از چاه‌ هايي‌ است كه‌ با استفاده از نيروي‌ بدني‌ مقني و كارگران، با بهره‌ گيري از وسايل‌ كار سنتي‌ مانند چرخ‌ چاه‌ و كلنگ‌ و بيلچه‌ و دلو حفر مي‌ شوند.

۷ ـ كلنگ دار: كارگري است كه از تجربه كاري در امور مربوط به حفاري چاه برخوردار است و تحت اوامر مقني فعاليت مي‌ كند.

۸ ـ چرخ كش: كارگري است كه به صورت مستمر بر روي چرخ چاه اعم از دستي و برقي كار مي ‌كند و داراي تجربه در امور مربوط به حفاري چاه است.

۹ ـ كارگر مجرب: كارگري است كه به صورت تجربي داراي دانش فني و مهارت براي انجام كار ايمن و يا نظارت بر امور محوله مي ‌باشد.

۱۰ ـ عوامل اجرايي: به كليه اشخاص دخيل در فرآيند حفاري اعم از پيمانكار، مقني، كلنگ ‌دار، چرخ ‌كش، كارگر، مجري و به عبارتي هر فردي كه وظيفه‌ اي يا فعاليتي را انجام مي‌ دهند؛ اطلاق مي‌ شود.

۱۱ ـ چرخ چاه دستي: نوعي از چرخ‌ چاه است كه با بهره‌ گيري از قواي بدني و عموماً با قدرت‌ دست كارگر،‌ كار مي ‌كند و تجهيزاتي مانند استوانه‌ كابل ‌‌دار و شيطانك و چرخ‌ جغجغه‌ و يا حلزون‌ و چرخ‌ حلزون‌ روي‌ محور آن نصب مي ‌شوند.

۱۲ ـ چرخ چاه موتوري: نوعي از چرخ‌ چاه است كه با بهره ‌گيري از نيروي الكتريسيته، عمليات جابجايي و انتقال خاك، آب و لجن و نخاله‌ هاي استحصالي به خارج از چاه را بر عهده دارد و الكتروموتور آن داراي گيربكس و تجهيزاتي است كه‌ با قطع جريان برق، به طور خودكار ترمز مي ‌كند.

۱۳ ـ دلو: وسيله‌‌ اي كيسه‌ اي شكل‌ از لاستيك‌ منجيد دار يا برزنت‌ و يا ساير مواد مقاوم‌ است كه براي انتقال‌ و جابجايي مواد مورد استفاده‌ قرار مي‌ گيرد.

۱۴ ـ ميل چاه: قسمتي‌ از چاه‌ كه‌ به طور عمودي‌ و بدون انحراف نسبت‌ به‌ سطح‌ زمين‌ حفر مي‌ شود و كاملاً به سمت پايين و شاقولي است. عمق چاه يا متراژ حفاري، بستگي به نوع جنس لايه‌ هاي خاك مناطق حفاري دارد.

۱۵ ـ جا پا: حفره كوچكي به عمق حدود ۲۰ سانتي‌ متر است كه مجري براي بالا و پايين رفتن از چاه، بايد آن‌ ها را با فواصل حداكثر ۵۰ سانتي‌ متر در طرفين ديواره تعبيه نمايد .

۱۶ ـ آستانه چاه: ديواره‌اي در دور دهانه چاه و بالاتر از سطح زمين است كه براي جلوگيري از ريزش يا سقوط سنگ و خاك و نخاله و مواد ديگر به داخل چاه احداث مي ‌شود.

۱۷ ـ انباره چاه: انباري يا انباره چاه، فضايي است كه در قسمت پايين ميل چاه به شكل مثلث يا هرم يا مخروط تعبيه مي‌ شود. هرگز نبايد آن را با مقاطع مربع يا مستطيل اجرا كرد. گاهي ممكن است انباره به صورت مسير يا مسيرهاي‌ انحرافي در عمق‌ و يا حتي در ديوار ميل‌ چاه ‌تعبيه شود.

۱۸ ـ كَوَل: حلقه‌ يا نيم‌ حلقه ‌اي‌ از جنس‌ سفال، سيمان، پليمر، فولاد، بتون مسلح و يا غير مسلح است كه براي‌ جلوگيري‌ از ريزش‌ ديواره‌ ميل‌ چاه‌ يا بدنه انباره استفاده‌ مي‌‌ شود. كول به دو شكل كول گرد و كول بادامي ساخته مي‌ شود. معمولاً براي ميله چاه از كول گرد و براي انباره از كول بادامي شكل استفاده مي‌ گردد.

19 ـ طوقه چيني: نوعي ديوار چيني به شكل حلقوي‌ است كه معمولاً با مصالح‌ ساختماني مانند: آجر و ملات سيمان،‌ در بالاترين‌ قسمت‌ از ميل‌ چاه ‌(حدود 100 تا 200 سانتي ‌متر پايين تر از سطح زمين منتهي‌ به‌ دهانه‌ چاه) ساخته‌ شده و ضمن تثبيت گلداني در مركز ميل، باعث مي‌ شود كه بتوان درب چاه فاضلاب را بسته و محكم نمود تا در اثر عبور اجسام سنگين مانند: انسان، ماشين، كاميون، ليفتراك و يا مواردي از اين دست از روي دهانه چاه، دچار ريزش نشود.

20 ـ گلداني: به منظور هدايت آب، فاضلاب يا ورود هر سيال ديگر به داخل چاه و جلوگيري از شستشو يا تخريب ديواره، طوقه، دهانه و يا بدنه چاه، قطعه ‌اي قيفي شكل را در دهانه چاه قرار مي ‌دهند تا سيالات از طريق گلداني به مركز ميل هدايت و سپس بر اثر نيروي ثقل، به صورت عمودي از پايين‌ ترين قسمت گلداني خارج و به انتهاي ميل چاه سرازير شود.

21 ـ سپر حفاظتي: وسيله‌ اي‌ حفاظتي‌ است‌ كه‌ مقني‌ را از آسيب‌ يا مخاطرات ناشي‌ از سقوط‌ احتمالي‌ مواد، وسايل يا اشياء به داخل چاه محفوظ‌ نگه‌ مي‌ دارد.

۲۲ ـ پاكند: مسير شيبداري‌ براي رفت‌ و آمد و حمل‌ و نقل‌ وسايل‌ است‌. حفاري پاكند در سطح زمين و از فاصله ‌‌اي‌ دورتر از دهانه‌ چاه‌ شروع‌ شده و تا نزديكي‌ سطح‌ آب در پايين ميل چاه‌ ادامه‌ مي ‌يابد.

۲۳ ـ پابند: يك نوار حلقه ‌اي يا طناب بافته شده از جنس الياف كنفي و يا پلاستيكي است كه به چرخ چاه وصل مي‌ شود.

۲۴ ـ چكش تخريب (پيكور): وسيله ‌اي براي تخريب سطوح سخت است كه بيشتر در دو نوع برقي و بادي كاربرد دارد.

۲۵ ـ كمپرسور بادي: دستگاهي مكانيكي است كه با كاهش حجم هوا، فشار آن را افزايش مي ‌دهد و در انواع ديزلي و برقي مورد استفاده قرار مي‌ گيرد.

ماده ۳ ـ در صورتي كه مالك چاه، عمليات حفر چاه را شخصاً بر عهده گيرد، خود به عنوان مقني و در حكم مجري مي ‌باشد و مسئوليت رعايت مقررات حفاظتي و ايمن ‌سازي محيط كار براي كارگران تحت امر خود را بر عهده دارد.

ماده 4 ـ در صورتي كه مالك چاه، عمليات حفر چاه را به طور كامل به شخص پيمانكار يا مقني واگذار نمايد، در هر دو حالت پيمان گيرنده به عنوان مجري محسوب مي‌ شود و كليه مسئوليت‌ هاي مرتبط با حفاري به وي تفويض مي ‌گردد.

ماده 5 ـ هرگاه مالك چاه، اجراي قسمت‌ هاي مختلف عمليات حفر يك يا چند چاه را به پيمانكاران مختلف محول نمايد، هر پيمانكار در محدوده پيمان خود، به عنوان مجري محسوب شده و مسئول اجراي مقررات و آيين‌ نامه‌ هاي حفاظت فني است؛ پيمانكاراني كه به طور همزمان براي حفر چاه مشغول فعاليت هستند، علاوه بر مسئوليت در محدوده قرارداد خود، بايد در اجراي مقررات مذكور با يكديگر همكاري نمايند و پيمان ‌دهنده مسئول ايجاد هماهنگي بين آن‌ ها مي ‌باشد.

ماده ۶ ـ پيمانكار اصلي حفر چاه، در صورتي مي ‌تواند قسمت‌ هاي مختلف را به پيمانكاران يا مجريان جزء ديگر محول نمايد كه در مفاد پيمان، به وي اجازه داده شده باشد؛ در اين حالت، هر شخص در محدوده پيمان خود، مسئول اجراي مقررات حفاظت فني است و پيمانكار اصلي مسئول نظارت و ايجاد هماهنگي بين آن‌ ها خواهد بود.

چنانچه محل حفر چاه، در معابر عمومي يا محل‌ هايي باشد كه احتمال رفت و آمد افراد يا وسايل نقليه وجود دارد؛ بايد با نصب موانع، حصارهاي ايمن، علائم هشدار‌دهنده و يا چراغ‌ هاي احتياط از تردد آن‌ ها جلوگيري به عمل آيد.

ماده 8 ـ نصب علايم ‎مشخص روي دهانه ‎چاه، در پايان عمليات حفاري الزامي است؛ به منظور رعايت فاصله و لحاظ مسايل ايمني حفاري، بايد محل دقيق احداث چاه را در نقشه نهايي ساختمان مشخص نمود تا درصورت حفر چاه جديد و يا رفع عيب از چاه قديمي، احتمال فشار از يك چاه به چاه ديگر و ورود ناخواسته آب يا فاضلاب به چاه قبلي وجود نداشته باشد.

ماده ۹ ـ اجراي عمليات حفر چاه دستي در شرايط آب و هوايي نامساعد و ناپايدار، ممنوع است.

ماده 10 ـ بكارگيري كارگران مجرب براي عمليات سرويس، تعميرات، تعويض قطعات و سيم ‌كشي برق و تهويه و روشنايي و حفاري و ديگر امور الزامي است.

ماده 11 ـ عمليات حفاري بايد توسط مقني و چرخ‌ كش و كلنگ ‌دار و كارگران با تجربه كه از مهارت و سابقه كافي برخوردارند، انجام پذيرد و اشتغال كارگر ساده به عنوان يكي از عوامل اجرايي ممنوع است.

ماده 12 ـ مقني، كارگران و يا هر يك از عوامل اجرايي براي پيشگيري از سقوط مكلفند قبل از ورود به ميل چاه براي پايين رفتن يا بالا آمدن، نسبت به متصل نمودن يك طناب نجات كه مجزا از طناب مخصوص حمل مواد باشد، به كمربند ايمني يا حمايل بند كامل بدن اقدام نمايند.