دستورالعمل نحوه حمايت از حقوق اشخاص داراي معلوليت و سالمند در فرايند دادرسي

مقدمه در اجراي اصل بيست و نهم قانون اساسي،‌ فصل هشتم قانون حمايت از حقوق معلولان مصوب 1396 و قسمت اخير ماده (71) قانون آيين دادرسي كيفري و با استناد به حق دادخواهي افراد داراي معلوليت در موضوع بندهاي (1) و (2) ماده (13) قانون تصويب كنوانسيون حقوق افراد داراي معلوليت مصوب 1387 مبني بر ياري در تضمين دسترسي مؤثر به عدالت و برابرسازي فرصت هاي دادرسي عادلانه براي آنان و منع تبعيض در نظام قضايي به سبب داشتن معلوليت و اعمال حمايت هاي قانوني براي پيشگيري از خشونت عليه سالمندان و با عنايت به توجه عميق دين مبين اسلام و سفارش معصومين عليهم السلام به رعايت حقوق اين اشخاص،‌ رفق و مدارا با آنان و نظر به ضرورت حفظ كرامت و حرمت انساني افراد داراي معلوليت و سالمندان كم توان، «دستورالعمل نحوه حمايت از حقوق اشخاص داراي معلوليت و سالمند در فرايند دادرسي» به شرح مواد آتي است:

تعاريف و عبارات به كار رفته در اين دستورالعمل در معاني زير به كار مي رود:

قانون: قانون حمايت از حقوق معلولان، مصوب 1396 مجلس شوراي اسلامي؛

اشخاص داراي معلوليت /توان خواه: اشخاص موضوع بند (الف) ماده (1) قانون و افراد موضوع بند (ج) ماده (1) قانون جامع خدمات رساني به ايثارگران مصوب 1391؛

سالمند: اشخاص داراي هفتاد سال و بالاتر كه با لحاظ وضعيت جسماني يا رواني يا ذهني، ناتوان از اقامه يا پيگيري دعوي يا دفاع باشند؛

افراد مشمول: اصحاب دعوي يا افراد مرتبط با پرونده قضايي مانند شاهد، مطلع،‌ وكيل و ملاقات كننده مقامات قضايي يا زنداني كه به عللي از قبيل معلوليت جسمي – حركتي يا حسي (شامل اشخاص داراي آسيب در قدرت شنوايي يا بينايي يا گويايي) يا ذهني يا رواني يا كهولت سن يا جانبازي ناتوان از اقامه يا پيگيري دعوي يا دفاع هستند؛

اقدامات حمايتي: اقداماتي كه به منظور پيشگيري از بروز ناتواني و توانمندسازي افراد مشمول در اقامه دعوي، دسترسي به عدالت و رفع تبعيض و برابرسازي متعارف مشابه ديگران انجام مي شود؛

دادستان: دادستان عمومي و انقلاب شهرستان؛

كنوانسيون: قانون تصويب كنوانسيون حقوق افراد داراي معلوليت مصوب 13 /9 /1387 مجلس شوراي اسلامي؛

نهادهاي حمايتي: سازمان بهزيستي كشور و بنياد شهيد و امور ايثارگران كه به اختصار «سازمان» و «بنياد» آورده مي شود:

قوه قضاييه: كليه دادگاه ها، ‌دادسراها، شعب تجديد نظر،‌ ديوان عالي كشور،‌ ديوان عدالت اداري،‌ سازمان قضايي نيروهاي مسلح، شوراهاي حل اختلاف، معاونت ها، بخش هاي ستادي، سازمان ها و مراكز تابعه و وابسته قوه قضاييه؛

نهادهاي مردمي همكار: نهادهاي مردمي موضوع بند (ب) ماده (1) دستورالعمل نحوه مشاركت و تعامل نهادهاي مردمي با قوه قضاييه مصوب 1398؛

بزه ديدگان خاص: افراد مشمول كه از وقوع جرم متحمل ضرر و زيان شده و اقدام به طرح شكايت كيفري نموده و يا مطالبه ضرر و زيان مي كنند؛

دسترس پذيري: مجموعه اقدامات موضوع بند (ث) ماده (1) قانون كه با هدف تأمين برابري و مساوات با ديگر شهروندان و ايجاد و تضمين محيطي ايمن و بدون مانع براي زيست مستقل افراد مشمول موضوع ماده (19) كنوانسيون جهت مشاركت، تردد و تحرك موضوع ماده (20) كنوانسيون و حضور در مراجع قضايي انجام مي شود؛ مانند دسترسي به اطلاعات، ارتباطات، آموزش،‌ ارشاد و معاضدت،‌ اقامه دعوا و دفاع؛

دسترسي به عدالت: دسترسي مؤثر به دادرسي عادلانه موضوع مواد (12) و (13) و كنوانسيون و مواد (22) و (23) قانون؛

دسترسي غيرفيزيكي: اقدامات لازم براي آگاهي و اطلاع رساني از حقوق،‌ منابع و آمار و دسترسي به سامانه ها؛

مناسب سازي فيزيكي: اقدامات فني و مهندسي موضوع بند (1) ماده (9) كنوانسيون و ماده (2) قانون؛

برابرسازي متعارف: تسهيلات متعارف براي اشخاص داراي معلوليت به تناسب وضعيت فردي و نوع معلوليت براي دسترسي به برابري با ديگر شهروندان؛

قانون آيين دادرسي كيفري: قانون آيين دادرسي كيفري، مصوب 1392 با اصلاحات بعدي.

دارا بودن هر يك از مدارك زير، دليل برخورداري از اقدامات حمايتي مربوط و موضوع اين دستورالعمل است:

كارت معتبر تعيين نوع و شدت معلوليت يا تعيين نوع و درصد جانبازي حسب مورد صادر شده توسط سازمان يا بنياد؛

گواهي ابتلاي به بيماري هاي جسمي حركتي يا ذهني كه فهرست آن را سازمان پزشكي قانوني اعلام مي كند؛

دارا بودن مدارك احراز هويت جهت تشخيص سن افراد سالمند و ناتواني آنان از اقامه، ‌پيگيري دعوي و دفاع.

در صورت ترديد در شمول عنوان به اشخاص، نظر نهادهاي حمايتي ملاك است و اين نظر تا زمان نقض نزد مرجع ذي صلاح معتبر است. در صورت وجود معلوليت هاي نادر، نظر سازمان پزشكي قانوني تعيين كننده است.

افراد مشمول بدون هر تبعيض از حقوق برابر با افراد ديگر برخوردار مي باشند. هرگونه تبعيض مبتني بر معلوليت يا سالمندي در همه مراحل دادرسي و نزد مراجع قضايي و شبه قضايي و انتظامي ممنوع است. مراجع موصوف بايد مانع از هرگونه توهين، تحقير و استخفاف افراد مشمول شوند.

در مواردي كه انجام بازرسي بدني ضرورت دارد،‌ به منظور حفظ كرامت افراد مشمول كه داراي اندام هاي مصنوعي يا وسايل كمك حركتي و مانند آن مي باشند، بازرسي با رعايت شرايط و در محلي كه فاقد ازدحام باشد يا در اتاق جداگانه اي كه دور از ديد مراجعان است، به عمل مي آيد.

در راستاي ماده (2) قانون و بند (1) ماده (9) كنوانسيون، قوه قضاييه و موسسات ارائه دهنده خدمات قضايي مانند دفاتر اسناد رسمي، دفاتر رسمي ازدواج و طلاق و دفاتر خدمات الكترونيك قضايي،‌ بايد ظرف شش ماه از تاريخ ابلاغ اين دستورالعمل اقدامات زير را معمول دارند:

مطابق با مقررات شهرسازي و ديگر قوانين و مقررات مربوط، امكانات مورد نياز را براي تسهيل رفت و آمد، امكان جهت يابي و مناسب سازي براي افراد مشمول فراهم نمايند.

چنانچه مكان مراجع صدرالذكر از نظر فيزيكي مناسب سازي نشده باشند، محلي در طبقه همكف ساختمان مربوط ويژه خدمت رساني به اين افراد و تمهيد امكانات و نيروي انساني لازم جهت حضور افراد مشمول در جلسه دادرسي و دريافت خدمات قضايي فراهم گردد.

در صورتي كه وضعيت اماكن مذكور با وجود شرايط فوق نيز امكان دسترسي به افراد مشمول را نمي دهد، تا زمان مناسب سازي فيزيكي، شعبه يا دفتر يا واحد ارائه كننده خدمات قضايي ويژه افراد داراي معلوليت در هر منطقه شهري فراهم شود.

فاصله محل توقف خودروي افراد داراي معلوليت تا درب ورودي ساختمان حتي الامكان نبايد زياد باشد و يا امكان ورود وسيله نقليه اشخاص داراي معلوليت در پاركينگ مراجع مذكور به نحوي تأمين شود كه تا درب ورودي ساختمان فاصله زيادي نداشته باشد.

خدمات قضايي يا دادرسي براي افراد مشمول مي تواند به طور مجازي ارائه شود.

قوه قضاييه به منظور دسترسي برابر به عدالت و دادرسي منصفانه، عنداللزوم تمهيداتي به شرح زير براي اشخاص داراي معلوليت و سالمند فراهم مي كند:

پيش بيني مترجم رسمي زبان اشاره يا در صورت فقدان مترجم رسمي، كارشناس معتمد و مسلط به زبان اشاره فارسي (مترجم) براي ناشنوايان و در صورت عدم آشنايي فرد موصوف با زبان فارسي، كارشناس آشنا به زبان اشاره مرتبط با زبان محلي براي افراد داراي اختلال شنوايي و بينايي؛

پيش بيني فرد معتمد براي نابينايان جهت برقراري ارتباط كلامي صحيح در جلسه رسيدگي براي اشخاص داراي اختلال گفتاري؛

تامين وسايل كمك توان بخشي مانند صندلي چرخ دار (ويلچر) يا عصاي چهارپايه (واكر)‌ و فناوري هاي كمكي در زمينه وسايل نوشتاري براي نابينايان از جمله درشت نما، رايانه و وسايل كمك شنوايي ارتباطي براي كم شنوايان؛