قانون آئين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي

نمايندگان مجلس و دولت نمي توانند يك طرح يا لايحه قانوني را كه بيش از يك موضوع دارد به عنوان ماده واحده پيشنهاد و تقاضاي تصويب نمايند. در صورتي كه طرح يا لايحه مشتمل بر بيش از يك موضوع باشد، بايد مواد و تبصره ها جزء به جزء طرح و مورد شور قرار گيرد. هيأت رئيسه موظف است قبل از اعلام وصول طرحها و لوايح مفاد اين ماده را رعايت نمايد.

بررسي و تصويب تمام طرحها و لوايح، به استثناي مواردي كه در اين آيين نامه براي شور در آنها ترتيب خاص ديگري معين شده باشد، به ترتيب ذيل دو شوري خواهد بود:

شور اول ‌

رئيس جلسه مكلف است وصول كليه طرحها و لوايح عادي را كه به مجلس تقديم مي شود با رعايت اصل هفتاد و پنجم (75) قانون اساسي در همان جلسه و يا حداكثر دو جلسه بعد مجلس اعلام و همزمان به كميسيون هاي مربوطه ارجاع نمايد و به دستور وي فوراً تكثير و در اختيار نمايندگان قرار گيرد.

‌الف - بررسي طرحها و لوايح در كميسيون‌ ها

طرحها و لوايحي كه جنبه هاي مختلف داشته و علاوه بر كميسيون اصلي به كميسيون ديگري هم ارتباط پيدا مي نمايد، از طرف رئيس مجلس پس از مشخص نمودن كميسيون هاي اصلي و فرعي و مواد مربوط به كميسيون هاي فرعي به كميسيون هاي ذيربط ارجاع مي شود تا نسبت به قسمتي كه مربوط به آن كميسيون هاست شور و بررسي به عمل آورده و ظرف ده روز كه با موافقت كميسيون اصلي تا ده روز ديگر قابل تمديد است، گزارش آن را تهيه و به كميسيون اصلي ارسال نمايند. كميسيون اصلي، رسيدگي به طرحها و لوايح ارجاعي را پس از ده روز و دريافت نظر كميسيون هاي فرعي و دعوت نمايندگان آن شروع خواهد كرد. گزارش نهايي كه شامل گزارش كميسيون اصلي و گزارش كميسيون هاي فرعي است توسط كميسيون اصلي براي طرح و بررسي در مجلس تقديم مي گردد. چنانچه رسيدگي به تمام يا قسمت عمده طرح يا لايحه اي از طرف رئيس مجلس علاوه بر كميسيون اصلي به يك يا چند كميسيون ديگر ارجاع شده باشد و نظر كميسيون هاي فرعي در كليات با نظر كميسيون اصلي متفاوت باشد، مخبر يا يكي از اعضاء آن كميسيون ها مي توانند نظر كميسيون خود را توضيح دهد.

در مواردي كه كميسيون يا كميسيون هايي به نحوه ارجاع طرح يا لايحه معترض باشند مراتب اعتراض خود را به هيأت رئيسه اعلام مي كنند، هيأت رئيسه موظف است در اولين فرصت به موضوع رسيدگي و اتخاذ تصميم نمايد.

گزارش رد يا تصويب و تغيير يا تكميل هر طرح يا لايحه اي كه به كميسيون ارجاع مي شود بايد، ظرف مدتي كه از طرف هيأت رئيسه مجلس با توافق كميسيون مربوطه معين و اعلام مي شود و از يك ماه از تاريخ وصول به دفتر كميسيون تجاوز نخواهد كرد، به مجلس ارسال شود. در صورت تجاوز از مدت تعيين شده، هر يك از نمايندگان يا دولت حق دارد از مجلس تقاضا نمايد كه آن را با حق تقدم طبق ضوابط اين آيين نامه، در دستور مجلس قرار دهد. در مورد طرحها و لوايح مفصل، هر گاه كميسيون نتوانست رسيدگي به آن را در مدت تعيين شده تمام كند، بايد موضوع را به رئيس مجلس گزارش دهد. در اين صورت با پيشنهاد كميسيون مربوطه و تصويب هيأت رئيسه اين مدت تمديد مي گردد.

پيشنهاد دهندگان مي توانند در كميسيون مربوطه حاضر شوند و توضيحات لازم را درباره پيشنهاد خود بدهند. كميسيون موظف است، حداقل بيست و چهار ساعت قبل از طرح پيشنهاد، كتباً پيشنهاد دهندگان را به كميسيون دعوت كند.

كميسيون ها موظفند، در موقع رسيدگي به طرحها و لوايح، از وزراء و بالاترين مقام دستگاه ذي ربط دعوت به عمل آورند.

در جلسات كميسيون ها نمايندگاني كه عضويت در آن كميسيون را ندارند بدون داشتن حق رأي مي توانند حاضر شوند و در صورتي كه از طرف كميسيون براي اداي توضيح يا شركت در مذاكرات دعوت شده باشند بايد شركت نمايند ولي حق رأي ندارند.

ب - بررسي و تصويب طرحها و لوايح در مجلس

هنگامي كه گزارش كميسيون هاي ذي ربط در خصوص طرح يا لايحه عادي براي شور اول در جلسه علني مطرح مي گردد، درباره نقاط ضعف و قوت، نقائص و امتيازات و لزوم يا عدم لزوم آن طرح و لايحه در كليات مذاكره مي شود و پس از آن نسبت به اصل طرح يا لايحه رأي گيري به عمل مي آيد. در صورت تصويب كليات، جهت رسيدگي در شور دوم به كميسيون مربوطه ارجاع مي شود.

شوردوم ‌

الف - بررسي مواد و پيشنهادها در كميسيون ‌

پيشنهادهاي اصلاحي كتبي كه در فاصله شوراول و دوم داده مي‌شود، بايد به هيأت رئيسه كميسيون مربوط تحويل و حداقل بيست و‌چهار ساعت قبل از شروع شور دوم در كميسيون چاپ و بين نمايندگان توزيع شود و پيشنهاد دهندگان به جلسات كميسيون دعوت شوند. اعضاء‌ كميسيون ذي‌ ربط مي‌ توانند هنگام رسيدگي شور دوم در كميسيون پيشنهادهاي خود را هر چند به چاپ نرسيده باشد طرح نمايند.

ب - بررسي و تصويب مواد در مجلس ‌

در شور دوم گزارش كميسيون در مجلس مطرح مي شود. در اين مرحله پيشنهاد تازه پذيرفته نمي شود، ولي پيشنهادهايي كه در فاصله دو شور به كميسيون داده شده و مورد توجه و تصويب كميسيون قرار نگرفته، به ترتيب مواد، توسط پيشنهاد دهندگان قابل طرح در مجلس خواهد بود. در اين صورت پيشنهاد دهنده يا يكي از پيشنهاد دهندگان (در مورد پيشنهاد جمعي) مي تواند براي هر پيشنهاد ظرف پنج دقيقه توضيح بدهد و پس از اظهارنظر يك مخالف و يك موافق و عنداللزوم توضيحات مخبر كميسيون يا نماينده دولت نسبت به پيشنهاد مزبور اخذ رأي به عمل مي آيد. پس از رد يا قبول پيشنهاد نسبت به اصل ماده رأي گيري به عمل مي آيد. چنانچه ماده به تصويب نرسيد، بدون مذاكره نسبت به حذف آن رأي گيري خواهد شد و در صورتي كه حذف ماده به تصويب نرسيد پيشنهادهاي اصلاحي تازه در همان جلسه پذيرفته خواهد شد.

در شور دوم در باره اصل مواد مذاكره به عمل نمي آيد مگر آنكه در گزارش كميسيون مواد جديدي اضافه شده باشد يا به تشخيص هيأت رئيسه در بعضي مواد تغييرات اساسي داده شده باشد، در اين صورت اولين مخالف و موافق (بر اساس تابلو مخصوص ثبت نام) هر يك به مدت پنج دقيقه صحبت مي كنند و در صورت لزوم مخبر يا نماينده دولت نيز صحبت مي كنند و آنگاه نسبت به ماده يا مواد مورد نظر رأي گيري مي شود.

چنانچه در شور دوم، كميسيون بعضي از مواد طرح يا لايحه را حذف و يا تغيير كلي داده باشد، هر يك از نمايندگان مي توانند همان ماده را پيشنهاد نمايند و پس از صحبت يك مخالف و يك موافق و مخبر كميسيون و نماينده دولت نسبت به ماده رأي گيري مي شود. چنانچه اصل ماده تصويب شد پيشنهادهاي اصلاحي كه قبلاً به كميسيون داده شده، قابل طرح و بحث و رأي گيري خواهد بود.

در شور دوم طرحها و لوايح، اولويت رسيدگي به پيشنهادها در جلسه علني به ترتيب زير خواهد بود: 1- پيشنهاد جايگزين لايحه دولت و يا طرح اصلي براي طرحها و لوايح. 2- پيشنهادهاي حذف به ترتيب حذف كامل و حذف قسمت هائي از هر ماده. 3- پيشنهادهاي چاپ شده كميسيون‏هاي فرعي. 4- پيشنهاد اصلاحي چاپ شده نمايندگان بر اساس تشخيص هيأت رئيسه. 5- اصل ماده.

اصلاحاتي كه در ماده اي پيشنهاد مي گردد قبل از خود ماده درباره آنها در مجلس رأي گرفته مي شود.

هنگام بحث نسبت به هر ماده، هرگاه پيشنهاد حذف تمام يا قسمتي از ماده يا رفع ابهام از آن بشود، پس از توضيح پيشنهاد دهنده و اظهارات يك مخالف و يك موافق نسبت به پيشنهاد اخذ رأي به عمل خواهد آمد. در صورت تصويب پيشنهاد، نسبت به بقيه ماده بحث و اخذ رأي به عمل خواهد آمد.

‌اول - كليات موضوع طرحها و لوايح فوري

طرحها و لوايح فوري عبارتند از يك فوريتي، دو فوريتي و سه فوريتي.

وقتي كه فوريت طرح يا لايحه اي تقاضا مي شود، پس از توضيح پيشنهادكننده يا يكي از پيشنهادكنندگان و اظهارات مخالف و موافق، نسبت به فوريت، رأي گرفته مي شود. در صورتي كه تقاضاي فوريت ضمن طرح يا لايحه مطرح نشده باشد، پانزده نفر از نمايندگان نيز مي توانند كتباً تقاضاي فوريت آن طرح يا لايحه را بنمايند. تصويب فوريت طرحها و لوايح با توجه به درجه فوريت به ترتيب ذيل مي باشد: 1 - يك فوريت؛ با صحبت يك مخالف و يك موافق و با رأي اكثريت مطلق حاضران. 2- دو و سه فوريت؛ با صحبت دو مخالف و دو موافق و با رأي اكثريت دو سوم حاضران.

هيأت رئيسه موظف است طرحها و لوايح داراي فوريت را حداقل يكساعت قبل از طرح فوريت آنها در جلسه علني تكثير و در اختيار نمايندگان قرار دهد.

اصل بر عادي بودن رسيدگي طرحها و لوايح است. بنابراين فوريت آنها بايد مبين ضرورت و يا حالت استثنايي و مستند به دلائل ذيل باشد: 1 - يك فوريت؛ نياز فوري جامعه و اولويت طرح و يا لايحه مورد نظر نسبت به ساير موارد مطروحه. 2 - دو فوريت؛ ضرورت جلوگيري از وقوع خسارت احتمالي و فوت فرصت. 3 - سه فوريت؛ حالت كاملاً اضطراري و حياتي و براي مقابله سريع با خسارت حتمي.

در طرحها و لوايحي كه فوريت آنها تصويب شده باشد، ابتدا نسبت به اصل آن مذاكره مي شود و پس از آن براي ورود به شور در ماده واحده يا مواد، رأي گرفته ميشود و آنگاه راجع به هر يك از مواد جداگانه مذاكره و اخذ رأي به عمل مي آيد.

با تقاضاي دولت يا پانزده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس قبل از ورود به شور در ماده واحده يا مواد طرح و يا لايحه مي توان از آن سلب فوريت بطور مطلق، و يا سلب يك فوريت از دو فوريت، و يا يك يا دوفوريت از طرحها و لوايح سه فوريتي نمود. تقاضاي فوريت يا سلب فوريت براي هر طرح و يا لايحه فقط يك بار امكانپذير است.

طرحها و لوايح يك فوريتي

طرحها و لوايح يك فوريتي، پس از تصويب فوريت، به كميسيون هاي اصلي، فرعي ارجاع مي شود تا خارج از نوبت مورد بررسي و تصويب قرار گيرد. گزارش كميسيون درباره اين طرحها و لوايح حداقل چهل و هشت ساعت قبل از موقع طرح در مجلس چاپ و بين نمايندگان توزيع مي شود.

طرحها و لوايح يك فوريتي يك شوري است و پس از وصول گزارش كميسيون، خارج از نوبت در دستور كار مجلس قرار مي‌ گيرد و‌ يك نوبت درباره آن شور به عمل مي‌آيد، بدين ترتيب كه ابتدا نسبت به اصل و سپس در باب ماده واحده يا هر يك از مواد مذاكره و اخذ رأي مي‌ شود.‌ پيشنهاد دهندگان بايد پيشنهادهاي خود را در مهلتي كه توسط كميسيون تعيين و اعلام مي‌ گردد به كميسيون ارسال و براي دفاع از آن در كميسيون حاضر‌ شوند و در صورت عدم تصويب پيشنهاد آنان، مي‌ توانند در مجلس آن را مطرح نمايند.

‌سوم - طرحها و لوايح دو فوريتي

در مورد طرحها و لوايح دو فوريتي، پس از تصويب فوريت؛ 1 ـ حداكثر ظرف مدت شش ساعت چاپ و توزيع مي شود. 2 ـ حداكثر چهل و هشت ساعت پس از چاپ و توزيع در دستور كار جلسه مجلس قرار مي گيرند. 3 ـ پيشنهادهاي نمايندگان حداكثر بيست و چهار ساعت پس از چاپ و توزيع به هيأت رئيسه تسليم مي شود. 4- پيشنهادهاي نمايندگان چاپ و حداقل دو ساعت قبل از شروع مذاكرات در اختيار نمايندگان قرار مي گيرد.

طرحها و لوايح سه فوريتي

طرحها و لوايح سه ‌فوريتي، پس از تصويب فوريت، بلافاصله در همان جلسه در دستور مجلس قرار مي‌ گيرد.

در طرحها و لوايح سه فوريتي، پس از تصويب كليات، در همان جلسه نسبت به ماده واحده يا هر يك از مواد مذاكره و رأي گيري مي شود. پيشنهاد نمايندگان قبل از ورود به ماده واحده يا هر يك از مواد پذيرفته مي شود و نسبت به آنها پس از اظهارات يك مخالف و يك موافق و نماينده دولت اخذ رأي به عمل مي آيد.

در مواردي كه مجلس ضروري تشخيص دهد، طبق اصل هشتاد و پنجم (85) قانون اساسي اختيار تصويب آزمايشي بعضي از قوانين را كه جنبه دائمي دارند به كميسيون هاي خود و تصويب دائمي اساسنامه سازمانها، شركتها، مؤسسات دولتي يا وابسته به دولت را به كميسيون هاي خود يا به دولت تفويض مي كند.

دولت و يا نمايندگان بايد قبل از انقضاء مدت آزمايشي قانون مذكور جهت تعيين تكليف دائمي آن، طرح يا لايحه لازم را تهيه و به مجلس ارائه نمايد.

پس از انقضاء زمان آزمايشي ، اينگونه قوانين اعتبار قانوني نخواهند داشت.

هرگاه دولت يا پانزده نفر از نمايندگان قبل از شروع رسيدگي نهايي در مجلس تقاضاي ارجاع طرح يا لايحه اي را طبق اصل هشتاد و پنجم (85) به كميسيون يا كميسيون هاي مجلس و يا دولت بنمايد، اين تقاضا در جلسه علني اعلام و به ترتيب در دستور كار مجلس قرار مي گيرد.

هنگام طرح تقاضاي مزبور در مجلس، نماينده دولت و يا نماينده منتخب تقاضاكنندگان، دلائل ضرورت ارجاع طرح و يا لايحه را حداكثر به مدت ده دقيقه بيان مي نمايد و سپس دو نفر مخالف و دو نفر موافق كه قبلاً ثبت نام كرده اند و در صورت عدم ثبت نام، در مجلس نوبت گرفته اند، هر يك به مدت ده دقيقه صحبت كرده و آنگاه رأي گيري مي شود.

پس از موافقت مجلس، طرح يا لايحه به كميسيون فرستاده مي شود. ترتيب رسيدگي اين قبيل طرحها و لوايح در كميسيون همان ترتيب رسيدگي و تصويب طرحها و لوايح در مجلس خواهد بود، اما مناط در تصويب رأي حداقل دوسوم اعضاء كميسيون مي باشد.

پس از تصويب قانون در كميسيون ها، تعيين مدت اجراي آزمايشي آن در دستور كار مجلس قرار خواهد گرفت، به اين ترتيب كه قانون مصوب كميسيون به همراه پيشنهاد مدت اجراء، چهل و هشت ساعت قبل از طرح در مجلس تكثير و در اختيار نمايندگان قرار گيرد. هنگام طرح تعيين مدت در جلسه علني، در صورتي كه پيشنهاد ديگري نباشد، نسبت به پيشنهاد كميسيون رأي گيري مي شود. در غير اين صورت، نسبت به پيشنهاد نمايندگان به ترتيب وصول در جلسه علني پس از صحبت يك مخالف و يك موافق رأي گيري خواهد شد.

در صورتي كه مجلس تصويب دائمي اساسنامه سازمانها، شركتها، مؤسسات دولتي و يا وابسته به دولت را به دولت واگذار كند. ترتيب رسيدگي و تصويب اساسنامه هاي مذكور طبق آيين نامه داخلي هيأت وزيران خواهد بود.

رسيدگي به طرحها و لوايح مربوط به شرح و تفسير قوانين عادي يك شوري است و مي تواند به طور عادي يا بصورت فوريت مورد مذاكره قرار گيرد، در تفسير قوانين بحث در كليات و جزئيات از هم تفكيك نمي شود.

در صورتي كه تفسير به صورت عادي و يك فوريتي باشد، پس از گزارش كميسيون و توضيح مخبر، يك مخالف و يك موافق، هر يك به مدت ده دقيقه صحبت خواهند كرد. با پيشنهاد رئيس و يا ده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس مدت صحبت و تعداد مخالف و موافق قابل تغيير است. در مورد تفسير قوانين نماينده دولت هم مي تواند صحبت كند.

در صورتي كه گزارش كميسيون و همين طور پيشنهادهاي ديگر كه به كميسيون رسيده است، به تصويب مجلس نرسد، هر نماينده مي تواند نظر خود را كتباً به هيأت رئيسه بدهد. پيشنهادها به ترتيب وصول مورد بحث قرار مي گيرد و اگر پيشنهادي به تصويب نرسيد موضوع براي بحث بيشتر به كميسيون ارجاع مي شود.

در صورتي كه تفسير بصورت دو فوريتي و سه فوريتي باشد همانند ديگر طرحها و لوايح دوفوريتي و سه فوريتي مورد رسيدگي قرار مي گيرد.

در مواردي كه طرح يا لايحه قانوني مربوط به امور داخلي مجلس نباشد، از طريق هيأت رئيسه به وزير يا مسؤول اجرائي مربوطه رسماً اطلاع داده مي شود تا خود يا معاون او كه رسماً به مجلس معرفي شده در جلسه علني حاضر شود و در مذاكرات شركت نمايد. در صورت اطلاع و عدم حضور وزير يا معاون بدون عذر موجه، از طرف رئيس مجلس مؤاخذه خواهد شد. بهر صورت، در همان جلسه، حتي با عدم حضور وزير يا مسؤول اجرائي مربوطه، طرح يا لايحه مورد بررسي قرار خواهد گرفت و اتخاذ تصميم خواهد شد.

سوالات توضيحي نمايندگان، در شور اول يا دوم طرحها و لوايح كه مربوط به موضوعات مورد بحث باشد، در مجلس كتباً به رئيس مجلس تقديم مي شود. رئيس اين سوالات را به مخبر كميسيون مربوط يا به نماينده دولت مي دهد تا به هنگام توضيح و يا توجيه به آن پاسخ داده شود.

درصورتي كه حداقل بيست و پنج نفر از نمايندگان كتباً از مجلس تقاضا كنند كه طرح يا لايحه قانوني واصل شده به مجلس براي‌ حداكثر شش ماه مسكوت بماند، پس از توضيح يكي از پيشنهاد دهندگان به مدت پنج دقيقه و پاسخ آن از طرف يك مخالف به‌ مدت حداكثر پنج دقيقه،‌رأي گرفته مي‌شود. تقاضاي مسكوت ماندن لايحه بدون موافقت وزير يا معاون امورمجلس ذي‌ربط پذيرفته نخواهد شد. ‌تقاضاي مسكوت ماندن در هر طرح و لايحه فقط براي يك مرتبه مجاز خواهد بود. هيأت رئيسه موظف است پس از گذشت مدت مسكوت ماندن،‌طرح يا لايحه را مجدداً در دستور كار مجلس قرار دهد. ‌

چنانچه تقاضاي مسكوت ماندن براي انجام اصلاحات طرح يا لايحه باشد پس از تصويب مسكوت ماندن به كميسيون ذي ربط جهت انجام اصلاحات ارجاع مي گردد. نحوه رسيدگي به اصلاحات همچون رسيدگي در شور دوم طرحها و لوايح خواهد بود.

اخطار راجع به منافي بودن طرحها و لوايح و ساير موضوعات مورد بحث در مجلس با قانون اساسي مقدم بر اظهارات ديگر است و مذاكرات در موضوع اصلي را متوقف مي كند. اين اخطار بايد با استناد به اصل مربوطه حداكثر ظرف پنج دقيقه به عمل آيد. در صورتي كه رئيس مجلس اخطار را وارد بداند بدون بحث از مجلس نظرخواهي مي نمايد چنانچه مجلس اخطار را وارد دانست رئيس نسبت به پذيرش اصلاحات پيشنهادي يا حذف مورد اشكال يا ارجاع آن به كميسيون ذي ربط جهت بررسي مجدد اقدام خواهد كرد.

در صورتي كه نمايندگان نسبت به اجراي آيين نامه داخلي مجلس تخلفي را كه مربوط به همان جلسه باشد مشاهده نمايند، حق دارند بلافاصله مورد تخلف را با استناد به ماده مربوطه بدون خروج از موضوع حداكثر ظرف پنج دقيقه تذكر دهند و اگر مربوط به آن جلسه نباشد بعد از نطق قبل از دستور و قبل از شروع دستور جلسه يا پايان جلسه، قبل از اعلام ختم آن حداكثر ظرف پنج دقيقه تذكر دهند چنانچه رئيس تذكر را وارد بداند موظف است به آن ترتيب اثر دهد.

پس از آنكه مجلس درباره طرح يا لايحه اي رأي نهائي داد، اسناد و اوراق و صورتجلسات مربوط به آن در اداره كل قوانين مجلس بايگاني مي شود.

كليه مصوبات مجلس رسماً به شوراي نگهبان فرستاده مي شود. در صورتي كه شورا ظرف ده روز پس از وصول يا پس از انقضاي ده روز تمديد مذكور در اصل نود و پنجم (95) قانون اساسي، مخالفت خود را اعلام نكرد، طبق اصل نود و چهارم (94) قانون اساسي، مصوبات از طرف مجلس جهت امضاء و ابلاغ به رياست جمهوري ارسال مي شود.

روز وصول مصوبه و روز اعلام نظر شوراي نگهبان به مجلس جزء مهلت هاي مقرر محسوب نمي گردد.

مصوبات مجلس تا زمان اعلام نظر نهائي شوراي نگهبان از دستور خارج نمي شود. شوراي نگهبان، در صورت رد مصوبات مجلس، موظف است علت رد را صريحاً به مجلس گزارش نمايد تا بلافاصله تكثير و توزيع شود.

مصوبات عادي و يك فوريتي مجلس كه از طرف شوراي نگهبان رد شده به كميسيون مربوطه ارسال مي شود و با اعلام وقت قبلي با حضور نماينده شوراي نگهبان، موارد اعتراض براي اصلاح مورد بحث قرار مي گيرد. در صورت عدم حضور نماينده شوراي نگهبان در موعد اعلام شده، كميسيون با ملحوظ نمودن نظر شوراي نگهبان كار خود را انجام مي دهد. نمايندگاني كه پيشنهاد اصلاحي داده اند، در اين مرحله مي توانند در كميسيون شركت نمايند. نظر كميسيون همراه پيشنهادهاي پذيرفته نشده نمايندگان در مجلس مطرح مي شود و طبق معمول شور دوم مورد بحث و رأي قرار مي گيرد. چنانچه در مورد ماده اي، كميسيون نيز همراه پيشنهادهاي ديگر پيشنهاد داده باشد، اول پيشنهاد كميسيون به رأي گذاشته مي شود و در صورت عدم تصويب، پيشنهادهاي ديگر مطرح مي شود. در صورت عدم تصويب پيشنهاد كميسيون و يا پيشنهادهاي قبلي نمايندگان در مجلس، پيشنهادهاي جديد پذيرفته مي شود و درباره آنها بحث و رأي گيري به عمل مي آيد.

پس از ايراد شوراي نگهبان، دولت حق پيشنهاد اصلاح لايحه را ندارد مگر در موارد ايراد شوراي نگهبان.

شوراي نگهبان نمي تواند پس از گذشت مهلت هاي مقرر و رفع ايراد در نوبت اول، مجدداً مغايرت موارد ديگري را كه مربوط به اصلاحيه نمي باشد بعد از گذشت مدت قانوني به مجلس اعلام نمايد مگر در رابطه با انطباق با موازين شرعي.

اگر با اصلاح ماده مورد ايراد شوراي نگهبان، ماده به كلي خاصيتش را از دست بدهد، مي‌ توان آن را حذف كرد. ‌

پس از بررسي گزارش كميسيون كه در آن نظر شوراي نگهبان ملحوظ شده است و رأي گيري نسبت به آن، مصوبه مجدداً به شوراي نگهبان ارسال مي شود. اگر اين مصوبه هنوز وافي به نظرات شوراي نگهبان نباشد، مجدداً در مجلس مطرح مي گردد، در صورتي كه مجلس با در نظر گرفتن حفظ مصلحت نظام همچنان بر رأي خود باقي باشد رئيس مجلس مصوبه مذكور را به مجمع تشخيص مصلحت نظام ارسال مي دارد. مجمع موظف است تنها در موارد اختلاف و ديگر موارد مربوط به آن اظهارنظر قطعي نموده و گزارش آن را جهت طي مراحل بعدي به رئيس مجلس اعلام نمايد.

رئيس جمهور، ظرف دو هفته پس از انجام مراسم تحليف و يا بعد از استعفاء يا سقوط دولت، كتباً اسامي هيأت وزيران را به همراه شرح حال هر يك از وزيران و برنامه دولت تسليم مجلس مي نمايد. رئيس مجلس مكلف است در اولين فرصت در جلسه علني وصول معرفي نامه وزيران را اعلام و پس از قرائت دستور تكثير آن را صادر نمايد.

يك هفته پس از معرفي دولت، براي بحث و بررسي خط مشي و اصول كلي برنامه دولت و اخذ رأي اعتماد براي هيأت وزيران جلسات مجلس به طور متوالي تشكيل مي گردد. با پيشنهاد رئيس و تصويب مجلس، جلسات بصورت صبح و بعد از ظهر برگزار خواهد شد. مجلس در اين جلسات نطق قبل از دستور نخواهد داشت.

قبل از تشكيل اولين جلسه بررسي برنامه هاي دولت و اخذ رأي اعتماد هيأت وزيران، نمايندگان مخالف و موافق برنامه، خط مشي و اصول كلي و تركيب هيأت وزيران و نيز نمايندگان مخالف و موافق هر يك از وزيران به تفكيك برنامه و هر وزير در برگه هاي جداگانه ثبت نام مي نمايند. هر يك از نمايندگان حق دارند تمام يا قسمتي از وقت خود را در اختيار نماينده ديگر قرار دهد. در شروع بحث در مورد هيأت وزيران، رئيس جمهور برنامه دولت را تشريح و ضمن معرفي وزيران از تركيب هيأت وزيران دفاع خواهد نمود. پس از آن مجلس، بررسي برنامه دولت و تركيب هيأت وزيران را با اظهارات پنج نفر از نمايندگان مخالف و پنج نفر از نمايندگان موافق با حفظ ترتيب يك نفر مخالف و يك نفر موافق و هر كدام براي مدت پانزده دقيقه انجام خواهد داد. رئيس جمهور يا كساني كه او تعيين خواهد نمود به سوالات و اظهارات مخالفان پاسخ مي دهند. مجموع مدت نطق اوليه رئيس جمهور و دفاعيات اخير دو و نيم ساعت خواهد بود. در پي اظهارات و دفاعيات رئيس جمهور، مجلس شور در مورد برنامه ها و صلاحيت هريك از وزيران را به صورت جداگانه آغاز خواهد نمود. در مورد هر وزير دو نفر از نمايندگان مخالف و دو نفر از نمايندگان موافق با حفظ ترتيب يك نفر مخالف و موافق هر كدام براي مدت پانزده دقيقه فرصت خواهند داشت. پس از آن وزير و در صورت صلاحديد رئيس جمهور به مدت سي دقيقه براي دفاع از برنامه و صلاحيت …

در موارد معرفي يك يا چند وزير (كمتر از نصف مجموع وزراء) پس از نطق اوليه رئيس جمهور به مدت يك ساعت بدون بحث در كليات برنامه ها و تركيب هيأت وزيران تنها در مورد برنامه ها و صلاحيت وزيران پيشنهادي به ترتيب فوق الذكر اقدام خواهد شد.

چنانچه مجلس به يك يا چند وزير رأي اعتماد نداد، رئيس جمهور موظف است با رعايت اصل يكصد و سي و پنجم (135) قانون ‌اساسي حداكثر قبل از سه ماه فرد يا افراد ديگري را براي اخذ رأي به مجلس معرفي نمايد. ‌

در مورد اصول هشتاد و هفتم (87) و يكصد و سي و ششم (136) قانون اساسي، كيفيت رأي اعتماد به وزير يا هيأت وزيران و همه مسائل مربوط به آن طبق اين آيين نامه خواهد بود. تشخيص مسائل مهم و مورد اختلاف مذكور در اصل هشتاد و هفتم (87) كه دولت مي تواند در زمينه آنها از مجلس رأي اعتماد بگيرد، با هيأت وزيران است.

تذكر و سؤال: ‌

در كليه مواردي كه نماينده يا نمايندگان مطابق اصل هشتاد و هشتم (88) قانون اساسي، از رئيس جمهور يا وزير در باره يكي از وظايف آنان حق سؤال دارند، مي توانند در خصوص موضوع مورد نظر به رئيس جمهور و وزير مسؤول كتباً تذكر دهند. رئيس مجلس تذكر را به رئيس جمهور يا وزير مربوط ابلاغ و خلاصه آنرا در اولين جلسه علني آتي مجلس عنوان مي نمايد.

ب - سؤال: ‌

هر يك از نمايندگان مي توانند راجع به مسائل داخلي و خارجي كشور از وزير مسؤول درباره وظايف او سؤال نمايند. سؤال بايد كتبي، صريح و مختصر بوده و به رئيس مجلس داده شود. رئيس مجلس، موضوع را در اسرع وقت به كميسيون تخصصي ارجاع مي نمايد. كميسيون موظف است حداكثر ظرف يك هفته جلسه اي با حضور وزير و سؤال كننده تشكيل دهد. چنانچه وزير در كميسيون حاضر نشود و يا در صورت حضور، سؤال كننده قانع نگردد، كميسيون به هيأت رئيسه اطلاع مي دهد تا در اولين جلسه علني سؤال نماينده قرائت و فوراً براي وزير مربوطه ارسال گردد و ظرف چهل و هشت ساعت تكثير و در اختيار نمايندگان قرار گيرد. در صورتي كه سؤال به امضاء چند نفر باشد نماينده منتخب سؤال كننده صحبت خواهد كرد.

بر طبق اصل هشتاد و هشتم (88) قانون اساسي، وزير مورد سؤال مكلف است حداكثر ظرف ده روز از تاريخ ابلاغ سؤال، در مجلس حضور يافته و پاسخ دهد، والاّ از طرف رئيس مجلس بازخواست مي شود، مگر آن كه وزير رسماً و با عذر موجه تقاضاي تأخير حداكثر براي مدت يك ماه نموده باشد كه قبول اين تقاضا منوط به رأي مثبت مجلس خواهد بود. پس از حضور، وزير مورد سؤال و نماينده اي كه سؤال نموده و يا نماينده منتخب سؤال كنندگان به ترتيب مقرر در اين آيين نامه صحبت مي نمايند.

درصورتي كه سؤال كننده با پاسخ وزير قانع نشود رئيس مجلس به تقاضاي سؤال‌كننده موضوع را به كميسيون تخصصي مربوط ارجاع‌ مي‌نمايد. اين كميسيون مكلف است از تاريخ ارجاع سؤال، بدون فوت وقت، ظرف پانزده روز براي روشن شدن مطلب به هر طريق كه صلاح بداند، اعم‌از خواستن سوابق امر و يا اخذ پاسخ كتبي يا شفاهي از شخص وزير و هرگونه تحقيقات ديگري كه لازم بداند، به موضوع رسيدگي نموده گزارش خود را‌ تنظيم و به مجلس تقديم دارد. اين گزارش در دستور هفته بعد قرار خواهد گرفت و بدون بحث در مجلس قرائت خواهد شد. ‌در صورتي كه سؤال كننده كتباً نسبت به سؤال خود اعلام انصراف كند، اين اعلام انصراف به وسيله رئيس يا منشي در جلسه علني قرائت مي‌ شود. ‌

بر اساس اصل هشتاد و هشتم (88) قانون اساسي، در صورتي كه حداقل يك چهارم كل نمايندگان بخواهند درباره يكي از وظايف رئيس جمهور سؤال كنند، بايد سؤال خود را به طور صريح و روشن و مختصر همگي امضاء و به رئيس مجلس تسليم نمايند. رئيس مجلس موضوع را در اسرع وقت به كميسيون تخصصي ارجاع مي نمايد. كميسيون موظف است حداكثر ظرف يك هفته با حضور نماينده معرفي شده رئيس جمهور و نماينده منتخب سؤال كنندگان تشكيل جلسه دهد. در اين جلسه، نماينده رئيس جمهور پاسخ مقتضي را از طرف رئيس جمهور ارائه خواهد نمود تا به نمايندگان سؤال كننده گزارش شود. پس از يك هفته چنانچه هنوز حداقل يك چهارم كل نمايندگان مجلس (كه سؤال را امضاء نموده اند) از سؤال خود منصرف نشده باشند رئيس مجلس موظف است در اولين جلسه سؤال آنان را قرائت و فوراً براي رئيس جمهور ارسال كند. اين سؤال ظرف چهل و هشت ساعت تكثير و در دسترس نمايندگان قرار مي گيرد.

رئيس جمهور موظف است ظرف مدت يك ماه از تاريخ دريافت سؤال در جلسه علني مجلس حضور يابد و به سؤال مطروحه نمايندگان پاسخ گويد مگر با عذر موجه با تشخيص مجلس شوراي اسلامي. مدت طرح سؤال از طرف نماينده منتخب سؤال كنندگان حداكثر پانزده دقيقه و مدت پاسخ رئيس جمهور حداكثر يك ساعت خواهد بود.

تحقيق و تفحص

سازمان يا نهاد مورد تحقيق و تفحص موظف است كليه مدارك و اطلاعات مورد نياز كميسيون را براي بررسي در اختيار قرار دهد. ‌

عضويت اعضاي ديگر كميسيون‌ ها در هيأت تحقيق و تفحص با تشخيص كميسيون ذي‌ ربط بلامانع است.

ماده 199 ـ مهلت انجام تحقيق و تفحص شش ماه مي باشد و در صورت ضرورت، با درخواست هيأت تحقيق و تفحص و تصويب هيأت رئيسه مجلس حداكثر تا شش ماه ديگر قابل تمديد مي باشد.

در صورت احراز تخلف و ضرورت تعقيب توسط هيأت تحقيق و تفحص، متخلف توسط هيأت رئيسه مجلس به محاكم قضائي معرفي مي شود. دستگاه قضائي صالحه موظف است طبق مقررات خارج از نوبت تقاضاي كميسيون را مورد رسيدگي قرار داده و نتيجه آن را به كميسيون اعلام نمايد.

مسؤولان دستگاه مورد تحقيق و تفحص و كليه دستگاههاي اجرائي، قضائي و نهادهاي انقلاب اسلامي موظف به فراهم نمودن امكانات و تسهيلات مورد نياز هيأت و در اختيار گذاردن اطلاعات و مدارك درخواستي هيأت مي باشند و در صورت عدم همكاري، مسؤولان دستگاه ذي ربط متخلف و مجرم محسوب مي گردند و با شكايت هيأت تحقيق و تفحص، مورد تعقيب قضائي قرار خواهند گرفت.

‌اول - نحوه تصويب معاهدات و قراردادهاي بين المللي ‌

در تقديم لوايح قانوني كه در آنها، دولت تقاضاي تصويب عهدنامه، مقاوله نامه، قرارداد و يا موافقتنامه بين المللي و يا الحاق به پيمانهاي بين المللي را دارد، متن كامل آنها بايد جهت بررسي ضميمه لوايح تقديمي مذكور باشد.

موارد مذكور در ماده (203) پس از اعلام وصول در مجلس، بلافاصله چاپ و بين نمايندگان توزيع مي شود و به كميسيون مربوطه ارجاع مي گردد.

در صورتي كه دولت براي موارد مذكور در ماده (203) قيد مهم قائل شده باشد و يا كميسيون مربوط تا يك هفته پس از وصول و يا پانزده نفر نمايندگان، چنين قيدي را پيشنهاد كنند، رسيدگي به اين قيد بلافاصله در دستور كار مجلس قرار مي گيرد تا پس از پيشنهاد و اظهارات يك مخالف و يك موافق (هر يك پنج دقيقه) به رأي گذاشته شود.

در صورتي كه قيد اهميت به تصويب مجلس نرسد يا در اين باره از ناحيهٔ دولت يا كميسيون مربوط يا پانزده نفر از نمايندگان تقاضايي به عمل نيايد عهدنامه، مقاوله نامه، قرارداد و يا موافقتنامه، عادي تلقي شده و مجلس به صورت يك شوري آن را مورد رسيدگي قرار خواهد داد، بدين ترتيب كه پس از صحبت دو مخالف و دو موافق در كليات و جزئيات (هر كدام حداكثر به مدت پانزده دقيقه) و صحبت مخبر كميسيون و نماينده دولت به رأي گذاشته مي شود.

در صورتي كه مجلس قيد اهميت را تصويب كند، رسيدگي به آن همانند لوايح معمولي ديگر دوشوري و به ترتيب زير خواهد بود: 1- در شور اول دربارۂ كليات، با در نظر گرفتن مواد مربوطه، بحث و اعتراضات وارده به بعضي از شرايط و مواد قرارداد به عنوان پيشنهاد كتبي به كميسيون ارجاع خواهد شد. اين پيشنهادها بايد بيست و چهار ساعت قبل از طرح در كميسيون، چاپ و بين نمايندگان توزيع شود. 2 - در شور دوم، كميسيون، موارد اعتراض و پيشنهادهاي نمايندگان و همچنين نظر خود را در بارۂ اين موارد، همراه با تصويب و يا رد مواد، بدون وارد كردن تغييرات، در مجلس مطرح مي كند، آنگاه دربارۂ موارد اعتراض نمايندگان، كه بطور كتبي و در مهلت مقرر به كميسيون داده شده باشد، به ترتيب، نمايندۂ اعتراض كننده، يك مخالف و يك موافق، هر كدام به مدت پنج دقيقه، صحبت مي كنند و سپس درباره وارد بودن يا نبودن اعتراض رأي گيري به عمل مي آيد. پس از پايان يافتن رأي گيري نسبت به اعتراضات، در صورتي كه مجلس آنها را وارد بداند، دولت موظف مي شود در مسائل مورد اعتراض با طرف متعاهد مجدداً وارد مذاكره و گفتگو شود. در اين صورت، لايحه تا پايان مذاكرات مجدد در دستور مجلس باقي خواهد بود. در صورت قبول اعتراضات و پيشنهادها متن اصلاحي تصويب شده تلقي خواهد شد و در غير اين صورت، آخرين پيشنهاد دولت در مورد اصل قرارداد با صحبت يك مخالف و يك موافق، هر يك به مدت پنج دقيقه، در…

چنانچه دولت بدون كسب مجوز مبادرت به اعمال محدوديت نمايد، رئيس مجلس موظف است تقديم لايحهٔ محدوديت را از رئيس جمهور مطالبه كند. در اين خصوص، حق سؤال يا استيضاح رئيس جمهور و وزيران براي نمايندگان محفوظ خواهد بود.

‌چهارم - ساير موارد

تصويب برنامه توسعه

رسيدگي به لوايح برنامه توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي‌ جمهوري اسلامي ايران يك شوري و به شرح زير خواهد بود:

تصويب بودجه ساليانه كل كشور ‌

در جلسه علني، تنها پيشنهادهايي كه توسط نمايندگان و كميسيون ها در زمان مقرر دريافت و به چاپ رسيده، مشروط به عدم مغايرت با قانون برنامه، قابل طرح مي باشد.

نحوه رسيدگي به چند دوازدهم، متمم و اصلاحيه هاي بودجه و ساير مواردي كه در اين ماده پيش بيني نشده طبق مقررات معمول در اين آئين نامه خواهد بود.

اگر مطالب فوري و فوتي اعم از طرحها و لوايح دو فوريتي و غيره پيش آيد كه به تشخيص مجلس تأخير آن موجب زيان جبران ناپذيري باشد، در اين صورت براي طرح و تصويب آن زمان مشخصي معين مي شود.

نحوه رسيدگي ديوان محاسبات به اجراي بودجه ساليانه كل كشور

استيضاح وزيران

وزير يا وزيران مورد استيضاح مي توانند حداكثر يك ساعت از وقت دفاع خود را در اختيار يك يا دو نفر از نمايندگان موافق قرار دهند.

بيانات استيضاح كنندگان و پاسخ آنها در يك يا چند جلسه بايد به طور متوالي صورت گيرد.

استيضاح كنندگان مجاز نخواهند بود در ضمن ارائه دلائل و توضيحات خود، موضوعات ديگري را كه به مورد استيضاح مربوط نيست مورد بحث قرار دهند.

استيضاح و عدم كفايت رئيس جمهور