قانون آئين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي

وظايف نمايندگي شامل نطق ، بحثهاي داخل دستور، بحثهاي جلسات كميسيون‌ ها، اظهارنظراتي كه براي اعمال اصل‌ هشتاد و چهارم (84) قانون اساسي انجام مي‌ شود و ساير موارد نظارتي و قانوني است.

چنانچه به تشخيص هيأت رئيسه نماينده‌اي در سخنان خود در جلسه علني به كسي نسبت ناروا داده و يا هتك حرمت نمايد فرد مزبور‌مي‌تواند در دفاع از خود، به‌صورت مكتوب به اتهام وارده پاسخ گويد. پاسخ ارسالي درصورتي كه بيش از دو برابر اصل مطلب اظهار شده نبوده و‌ متضمن توهين و افترا نباشد، در اولين فرصت در جلسه علني قرائت خواهد شد. ‌

اگر در جلسه رسمي ضمن نطق يا مذاكره صريحاً يا تلويحاً نسبت سوئي به يكي از نمايندگان داده شود يا عقيده واظهار او را بر خلاف جلوه دهند و نماينده ‌مذكور براي رد آن نسبت به رفع اشتباه در همان جلسه يا در جلسه بعد اجازه نطق بخواهد بدون رعايت نوبت تا پنج دقيقه اجازه نطق داده مي‌شود.

‌دوم (الحاقي 26ˏ09ˏ1387) - تعهدات نمايندگان

نمايندگان براساس مسؤوليت نمايندگي، متعهد و ملتزم به حفظ حيثيات مجلس و نمايندگان و رعايت نظم و نوبت و اجراء آيين‌نامه ‌داخلي مي‌باشند. در مواردي‌كه نماينده‌اي رعايت تعهدات فوق را ننمايد اقدامات ذيل به ‌ترتيب از طرف رئيس به‌عمل خواهد آمد : 1 - تذكر شفاهي در جلسه علني. 2 - اخطار در جلسه علني. 3 - احضار و توبيخ متخلف در جلسه هيأت رئيسه.

رئيس جلسه نسبت به نمايندگاني كه از موضوع مذاكره خارج مي‌شوند و يا بدون اجازه صحبت مي‌كنند وهمچنين نسبت به نمايندگاني ‌كه به واسطه عدم رعايت آيين‌نامه داخلي يا به انحاء ديگر رعايت نظامات مجلس را نمي‌نمايند تذكر مي‌دهد.

درصورتي كه رئيس به يكي از نمايندگان دو بار تذكر داد و نماينده مجدداً از حدود نظم خارج گرديد، رئيس به او اخطار مي ‌كند.

توبيخ كه سبب درج در پرونده و گزارش در مجلس مي‌شود در موارد ذيل اجراء مي‌گردد : 1 - درصورتي كه نماينده‌اي پس از اخطار در همان جلسه از حدود نظم خارج شود. 2 - درصورتي كه نماينده‌اي ظرف مدت يك ماه چهار مرتبه در جلسات متوالي يا شش مرتبه در مجموع مورد تذكر واقع شده باشد. 3 - كساني كه بيش از سه جلسه متوالي يا در مجموع پنج جلسه در يك ماه تأخير غيرمجاز داشته باشند.

حقوق نمايندگان

بودجه سالانه مجلس به پيشنهاد هيأت رئيسه پس از مشورت با كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات و در موعد مقرر براي دولت ارسال مي شود تا با رعايت اصل پنجاه و دوم قانون اساسي در بودجه سالانه كل كشور درج شود.

مأموريتها

مأموريتهاي رسمي فردي و جمعي نمايندگان براي شركت در سمينارها، اجلاسها و بازديدهاي فني و تخصصي در داخل و يا خارج از‌كشور با تصويب كميسيون ذي‌ربط و تاييد هيأت رئيسه انجام خواهد شد. نتايج حاصل از ماموريت به آن كميسيون و هيأت رئيسه مجلس تسليم‌ مي‌گردد.

‌پنجم (الحاقي 26ˏ09ˏ1387) - تعطيلات و مرخصيها ‌

تعطيلات تابستاني مجلس در هر سال سي روز است كه زمان آن با تشخيص مجلس تعيين مي‌شود. هيأت رئيسه مي‌تواند در تنظيم‌ برنامه جلسات علني و كميسيون‌ها به‌ گونه‌اي عمل كند كه نمايندگان در هر ماه يك هفته كاري هم براي رسيدگي به وظايف نمايندگي فرصت داشته‌ باشد.

نمايندگان يك ماه در هر سال حق استفاده از مرخصي با حقوق را دارند. استفاده از مرخصي ضروري بدون حقوق نيز، با موافقت هيأت‌رئيسه، حداكثر يك ماه در سال خواهد بود و درصورت عدم استفاده مي‌توانند در سال‌هاي بعد استفاده نمايند.

اجازه مرخصي تمام مدت يك جلسه يا قسمتي از جلسات مجلس با موافقت هيأت رئيسه مجلس و در كميسيون‌ها و شعب با رؤساي‌ كميسيون‌ها و شعب خواهد بود. ‌

هيچيك از نمايندگان قبل از تحصيل مرخصي نمي‌تواند غيبت نمايد مگر با عذر موجه از قبيل بيماري يا حوادث غيرمترقبه.

غيبت نمايندگان

نماينده‌اي كه بيش از يكصد ساعت متوالي يا دويست و پنجاه ساعت غير متوالي از اوقات رسمي جلسات مجلس و كميسيون را بدون‌عذر موجه در يكسال غيبت نمايد، مستعفي شناخته خواهد شد. همچنين نماينده‌اي كه به‌علت ناتواني جسمي و يا بيماري بيش از چهار ماه در يكسال‌غيبت موجه داشته باشد بنا به درخواست سي نفر از نمايندگان و تصويب دو سوم نمايندگان حاضر مبني بر عجز وي از ايفاي وظايف نمايندگي، سمت‌ نمايندگي خود را از دست ميدهد.

به غيبت و تأخير غيرموجه حقوق تعلق نمي‌گيرد. ‌

محاسبه ساعات غيبت در كميسيون‌ها با رؤساي كميسيون‌ها و در جلسات رسمي مجلس با هيأت رئيسه مي‌باشد و در هر دو صورت،‌اعلان رسمي غيبت با هيأت رئيسه مجلس خواهد بود. هيأت رئيسه موظف است غيبت و تأخير غيرموجه نمايندگان در كميسيون‌ها را هر ماه به اطلاع ‌نمايندگان برساند.

غيبت، تأخير غيرموجه نمايندگان پيش از پايان جلسه مجلس اعلان و درصورت مذاكرات مجلس ثبت خواهد شد.

استعفا نماينده و نحوه بررسي آن ‌

هر نماينده كه اعتبارنامه او به تصويب رسيده است مي‌تواند از مقام نمايندگي استعفاء دهد. پذيرش استعفاء موكول به تصويب مجلس‌است. ‌

نماينده تقاضاي استعفاء مدلّل خود را به عنوان رئيس مجلس مي‌نويسد و رئيس مجلس آن را در اولين جلسه علني و بدون قرائت متن،‌اعلام و در دستور كار هفته بعد مي‌گذارد. نماينده مي‌تواند قبل از شروع بررسي در مجلس تقاضاي استعفاء خويش را مسترد دارد.

ماده 94 - بررسي تقاضاي استعفاء بدين ترتيب خواهد بود كه ابتدا تقاضاي استعفاء قرائت شده و سپس شخص متقاضي استعفاء يا نماينده ديگري‌ به تعيين او تقاضاي دفاع خواهد نمود. مدت قرائت تقاضاي استعفاء و توضيح نماينده متقاضي استعفاء حداكثر نيم ساعت است. مخالف يا مخالفين نيز‌حداكثر نيم ساعت مي‌توانند صحبت كنند و پس از آن رأي‌ گيري به عمل مي‌آيد. در صورت تصويب تقاضاي استعفاء مراتب از طريق رئيس مجلس به‌ وزارت كشور اعلام مي‌شود تا طبق قانون انتخابات اقدام نمايد.

هرگاه تقاضاي استعفاء تعدادي از نمايندگان به نحوي باشد كه مانع از تشكيل جلسه رسمي گردد قابل طرح در مجلس نيست. ‌

انعقاد رسمي جلسات و اعتبار اخذ رأي منوط به حضور حداقل دو سوم مجموع نمايندگان مي‌باشد.

نمايندگان بايد در روزي كه قبلاً براي تشكيل جلسه رسمي معين مي‌شود در مجلس حاضر شوند. در صورت تاخير بدون عذر موجه از‌طرف هيأت رئيسه توبيخ خواهند شد. همچنين، هريك از نمايندگان كه در موقع اخذ رأي با اعلام قبلي رئيس مجلس مبني بر منع خروج از جلسه بدون‌عذر موجه خارج شود، مستحق توبيخ خواهد بود و در صورت تكرار تأخير و غيبت، مقررات آيين‌نامه ازطرف هيأت رئيسه درباره او اجراء خواهد شد.‌اسامي نمايندگاني كه سه بار غيبت غيرموجه در يك ماه داشته باشند در روزنامه‌ها درج خواهد شد. ‌

تشخيص عده حضار با استفاده از تابلو است كه در اول هر جلسه و قبل از اخذ آراء به وسيله رئيس جلسه بايد اعلام شود.

حداكثر مدت براي هر جلسه رسمي چهار ساعت است كه يكسره و يا با فاصله تنفس مي‌باشد، مگر در موارد ضروري كه به تشخيص ‌رئيس و تصويب مجلس خواهد رسيد. غايبين بعد از تنفس نيز مشمول مقررات مربوط به غيبت و تاخير خواهند بود.

اعضاي هيأت رئيسه مجلس بايد در ساعتي كه قبلاً براي تشكيل جلسات تعيين مي‌شود، حاضر شوند و در صورت تاخير يا غيبت‌ بدون عذر موجه با تشخيص رئيس برطبق اين آيين‌ نامه جريمه مي‌شوند.

تشكيل جلسات و رعايت ترتيب مذاكرات و اجراي آيين‌نامه و حفظ نظم جلسه طبق اين آيين‌نامه به عهده رئيس جلسه است.

دستور هفتگي مجلس بايد به ترتيب وصول طرحها و لوايح از كميسيون‌ها و ساير موضوعات طبق اين آيين نامه توسط هيأت رئيسه مجلس تهيه و پس از چاپ و توزيع بر‌ تابلو مخصوص نصب شود. رعايت ترتيب مذكور الزامي است. طرحها و لوايحي كه داراي اولويت باشند ممكن است بنا به تقاضاي دولت و يا پانزده نفر‌از نمايندگان و با موافقت هيأت رئيسه خارج از ترتيب وصول، در دستور هفتگي مجلس قرار گيرد. در صورتي كه پنجاه نفر از نمايندگان براي طرح يا لايحه‌اي تقاضاي اولويت كنند هيأت رئيسه موظف است آن را در دستور هفتگي‌ مجلس قرار دهد.

در صورت اضطرار كه رعايت امنيت كشور ايجاب كند، به تقاضاي كتبي رئيس جمهور يا يكي از وزراء يا ده نفر از نمايندگان، جلسه ‌غيرعلني تشكيل مي‌شود. در اين صورت، تقاضاكنندگان ادله خويش را مبني‌بر وجود شرايط اضطرار و اقتضاي امنيت كشور و در نتيجه لزوم برگزاري‌غيرعلني جلسه رسمي مجلس، حداكثر تا مدت پانزده دقيقه، متوالياً و يا متناوباً در دو نوبت، ارائه و سپس يك نفر به‌ عنوان مخالف حداكثر تا پانزده‌ دقيقه صحبت مي‌كند، در صورت تصويب دو سوم حاضران، كار رسيدگي در جلسه غيرعلني ادامه مي‌يابد، در غيراين صورت، جلسه به حالت علني‌ بازگشته و به روال عادي عمل خواهد كرد.

رئيس هر جلسه قبل از ختم هر جلسه، روز و ساعت تشكيل و دستور جلسه بعد را اعلام مي‌كند كه در صورت مذاكرات درج شود، ‌مگر در موارد اضطراري (‌به‌ تشخيص هيأت رئيسه ) كه حداقل بيست و چهار ساعت قبل از تشكيل جلسه، بايد بطور رسمي اعلام شود. ‌

در صورتي كه در مجلس بي‌نظمي و تشنج بوجود آيد كه مانع ادامه كار مجلس باشد و رئيس نتواند از آن جلوگيري كند، در جاي خود‌ قيام مي‌نمايد. هرگاه برخاستن رئيس موجب آرامش نشود جلسه را به مدت پانزده دقيقه به عنوان تنفس تعطيل مي‌كند و نمايندگان از جلسه خارج ‌مي‌شوند و پس از انقضاي پانزده دقيقه مجدداً جلسه تشكيل مي‌شود. هرگاه بي‌نظمي و تشنج تجديد شود، رئيس جلسه را ختم و آن را به روز ديگري‌ موكول مي‌نمايد. ‌

نطق‌ها

ماده 106 (الحاقي 26ˏ09ˏ1387) ـ در هر جلسه رسمي به جز جلسات بررسي لوايح برنامه توسعه، بودجه سالانه و استيضاح يا رأي اعتماد به وزيران، سه ‏نفر از نمايندگان مي‏توانند به نوبت و طبق فهرستي كه از قبل به قيد قرعه توسط هيأت رئيسه تنظيم شده است، حداكثر به مدت هفت دقيقه نطق نمايند. همچنين دو‏نفر از نمايندگاني كه در آن جلسه نوبت نطق نداشته باشند به جهت مسائل ضروري مي توانند يك ساعت قبل از شروع جلسه در لوح مخصوص يا دستگاه الكترونيكي ثبت‏نام كرده وحداكثر به مدت پنج دقيقه نطق نمايند. درصورتي كه بيش از دو نفر از نمايندگان متقاضي اين نطق باشند، هيأت رئيسه به قيد قرعه به دو‏نفر وقت خواهد داد. هيچ يك از نمايندگان نمي‏توانند در مدت دوماه بيش از يك بار نطق پنج دقيقه اي نمايند. نماينده حق واگذاري تمام وقت خود را به نماينده ديگر دارد.

در هر جلسه قبل از ورود در دستور، قبل از ورود در دستور رئيس مي‌ تواند در مورد گزارش حوادث مهم و مسائل فوري روز مطالبي را كه آگاهي‌ مجلس از آن ضروري باشد به اطلاع نمايندگان برساند. حداكثر مدت براي اين مطالب پانزده دقيقه خواهد بود.

ترتيب و مدت نطق بدين شرح است:

ناطق نبايد از موضوع موردبحث خارج شود. هرگاه رئيس تشخيص دهد كه ناطق از موضوع خارج شده و در ضمن يك نطق، دو نوبت‌ به وي تذكر خروج از موضوع را بدهد و باز ادامه دهد، دفعه سوم مي‌تواند وي را از ادامه نطق در آن موضوع در تمام جلسه منع نمايد، مگر اين‌ كه ‌مجلس ادامه صحبت را تأييد كند. ‌

ماده 110 - قطع كلام ناطق و عدم مراعات سكوت از طرف نمايندگان و هرگونه تهمت و توهين و ايراد گيريهاي شخصي و حركات و تظاهراتي كه‌موجب بي‌ نظمي مجلس باشد ممنوع است و مرتكب مشمول مجازاتهاي مندرج در اين آيين‌نامه خواهد گرديد. رئيس جلسه مسؤول جلوگيري از اين‌تخلفات است.

مذاكرات

موضوعاتي كه طبق دستور در مجلس مطرح مي‌شود بايد يك ‌ساعت قبل از موقع انعقاد جلسه در ورقه مخصوصي كه خارج از جلسه ‌نصب مي‌گردد، ثبت شود تا مخالف و موافق، در صورت تمايل، با تفكيك كليات و هريك از مواد، در آن ورقه در ستون مخصوص، شخصاً ثبت نام ‌نمايند. حق تقدم نطق با كساني است كه ثبت نام كرده باشند كه در اين صورت، يك مخالف و يك موافق به ترتيب نطق خواهند كرد. درصورتي كه‌مخالف يا موافقي ثبت نام نكرده باشد، نمايندگان مخالف و موافق در مجلس مي‌توانند كتباً نوبت بگيرند و به تناوب صحبت كنند. اگر هيچ موافقي‌وجود نداشته باشد، مخالفان مي‌توانند به نوبت صحبت كنند و اگر مخالفي موجود نباشد غير از نماينده دولت و يا سخنگو به ‌عنوان موافق كسي صحبت‌ نخواهد كرد. ‌

مذاكرات كامل هر جلسه همراه با مصوبات ضبط و ثبت و حداكثر چهل و هشت ساعت پس از آن، بين نمايندگان توزيع مي‌شود.‌نماينده‌اي كه در صورت مشروح مذاكرات مطلبي برخلاف اظهارات او ثبت شده باشد، بطور اختصار مي‌تواند فقط نسبت به همان مورد در جلسه‌رسمي تذكر دهد و بعداً اصلاح آن قسمت از مذاكرات، در مجموعه مذاكرات مجلس درج مي‌شود. صورت مذاكرات جلسات بايد به امضاي رئيس يا‌نايب‌ رئيس مجلس كه آن جلسه را اداره نموده است برسد. ‌

هرگاه هنگام بحث در بارهٔ طرحها و لوايح ، رئيس جمهور و معاونان او، وزيران و معاونان آنان و همچنين سخنگويان كميسيون‌هاي‌ مربوطه لازم بدانند در موضوع موردبحث با رعايت مواد طرح شده صحبت كنند، برابر ضوابط و مدت تعيين شده در آيين‌نامه به آنان اجازه داده خواهد شد.

ماده 115 (الحاقي 26ˏ09ˏ1387) ـ نمايندگان مي‏ توانند درباره مسائل مهم مملكتي يا بين‏ المللي يا مناسبت هاي خاص بيانيه صادر نموده و به رئيس جلسه تحويل نمايند. چنانچه بيانيه صادره به امضاء حداقل بيش از نصف مجموع نمايندگان برسد متن آن بدون ذكر اسامي نمايندگان در پايان جلسه علني مجلس قرائت و طي نامه رسمي به مراجع ذي‏ربط ارسال خواهد شد و اسامي نمايندگان امضاءكننده بيانيه در مشروح مذاكرات چاپ مي‏شود.

گزارش نهايي كميسيون اصل نودم (90) قانون اساسي پس از ارائه به هيأت رئيسه مجلس، درصورتي كه مربوط به عموم باشد، بدون‌ رعايت نوبت در دستور كار قرار مي‌ گيرد و در اولين جلسه علني قرائت خواهد شد.

روساي جمهور، نخست وزيران، رؤساي مجلس و مقامات عالي‌ رتبه كشورهاي ديگر كه به دعوت مقامات جمهوري اسلامي ايران به‌ايران مي‌آيند و بنا به صلاحديد همتاي آنان و تصويب هيأت رئيسه مجلس حضورشان در جلسه رسمي و علني به مصلحت باشد مي توانند در جلسه ‌حاضر و عنداللزوم سخنراني نمايند.اين موضوع قبل از شروع جلسه بايد به اطلاع نمايندگان برسد.

‌اول (الحاقي 26ˏ09ˏ1387) - كميت آراء

ماده 118(اصلاحي 30ˏ02ˏ1391) ـ مصوبات مجلس در جلسه رسمي و با رأي موافق اكثريت مطلق حاضران كه بيش از نصف نمايندگان حاضر است، معتبر مي باشد مگر در مواردي كه در قانون اساسي يا اين آيين نامه نصاب ديگري تعيين شده باشد.

كليه انتخاباتي كه در مجلس و كميسيون‌ها و شعب به عمل مي‌آيد، اعم از اينكه فردي يا جمعي باشد باستثناء انتخاب رئيس، كه با اكثريت مطلق عده حاضر انتخاب مي‌شود و موارد ديگري كه در اين آيين‌نامه حد و نصاب ديگري براي آن تعيين شده‌است با رأي اكثريت نسبي است و در صورت تساوي آراء، به تعداد مورد نياز از منتخبين به حكم قرعه تعيين مي‌شود. اسامي كليه نامزدها با تعداد آراء‌آنان توسط رئيس جلسه اعلام مي‌شود. ‌

نصاب رأي‏گيري در مجلس، كميسيون، كميته و شعبه در موارد مختلف به ‏شرح زير مي باشد:

‌دوم (الحاقي 26ˏ09ˏ1387) - كيفيت آراء

رأي‌گيري در مجلس به يكي از روشهاي ذيل انجام مي‌گيرد: 1- با دستگاه الكترونيكي. 2- علني با ورقه. 3- مخفي با ورقه. 4 ـ قيام و قعود.

هيأت رئيسه مجلس موظف است مجلس را به وسايل پيشرفته الكترونيكي مجهز نمايد تا شمارش عده حاضران در مجلس و اعلام‌ رأي مخالف، موافق و ممتنع با وسايل مذكور ممكن و ميسر گردد و نتيجه آراء را در معرض ديد نمايندگان قرار دهد. در موارد نقص فني دستگاهها‌حداكثر براي يك هفته رأي‌گيري با قيام و قعود يا طرق ديگر انجام خواهد شد. تمديد اين مهلت با تصويب مجلس خواهد بود. ‌

در مورد ذيل اخذ رأي علني با ورقه خواهد بود: ‌هرگاه حداقل ده نفر از نمايندگان به‌ جاي استفاده از دستگاه الكترونيكي و يا قيام و قعود رأي علني با ورقه را تقاضا نمايند. ابتدائاً بدون بحث نسبت به‌ درخواست، رأي‌گيري به عمل مي‌آيد و درصورت تصويب درخواست، اصل موضوع با ورقه و بطور علني به رأي گذاشته مي‌شود.

در رأي علني با ورقه، هر نماينده داراي سه‌ نوع كارت سفيد، كبود و زرد است كه اسم آن نماينده روي كارتها چاپ شده است. كارت‌ سفيد علامت قبول، كارت كبود علامت رد و كارت زرد علامت امتناع است. هنگام اخذ رأي علني با ورقه، نمايندگان كارت سفيد يا كبود يا زرد خودشان ‌را با نظارت دبيران در گلدانها مي‌ ريزند. نمايندگاني كه رأي ندهند و يا بعد از اعلام اخذ رأي از تالار جلسه خارج شوند، ممتنع محسوب مي‌شوند. ‌

در موارد ذيل اخذ رأي مخفي با ورقه الزامي است: 1 - انتخاب اعضاي هيأت رئيسه، حقوقدانان شوراي نگهبان و ساير انتخابات راجع به‌ اشخاص. 2 - انتخابات داخلي شعب و كميسيون‌ها. 3 - رأي اعتماد و عدم اعتماد به وزيران و هيأت وزيران و رأي عدم كفايت به رئيس جمهور. 4 - رأي نسبت به اعتبارنامه نمايندگاني كه مورد اعتراض واقع شده اند.

در مواردي كه نتيجه اخذ رأي با قيام و قعود بلافاصله توسط دونفر از‌ دبيران هيأت رئيسه و يا ظرف مدت پانزده دقيقه بعد از اعلام رأي مذكور توسط بيست و‌ پنج نفر از نمايندگان حاضر در مجلس مورد ترديد باشد بدون بحث با ورقه نسبت به ترديد ‌به عمل آمده رأي‌گيري خواهد شد. درصورتي كه درخواست ترديدكنندگان به تصويب ‌نصف به‌علاوه يك نمايندگان حاضر در جلسه برسد نتيجه آن ملاك عمل قرار خواهد ‌گرفت. چنانچه ترديد در پانزده دقيقه آخر جلسه باشد مي‌توان در جلسه بعد نسبت به ترديد رأي‌گيري نمود.

‌سوم (الحاقي 26ˏ09ˏ1387) - اعلام نتيجه رأي ‌

به مجرد اعلام اخذ راي، توسط رئيس جلسه تعداد نمايندگان حاضر در جلسه به‌استناد دستگاه شمارش‌ گر اعلام و بلافاصله اخذ رأي‌ به عمل مي‌آيد. در موارد نقص فني دستگاه شمارش‌ گر عده حاضران مستند به شمارش اكثريت دبيران خواهد بود.

در كليه موارد، نتيجه رأي مجلس بايد صريحاً به ‌وسيلهٔ رئيس اعلام گردد.

اسامي كليه تقاضاكنندگان رأي مخفي يا رأي علني با ورقه درصورت مشروح مذاكرات مجلس ثبت خواهد شد.

طرحهاي قانوني

ماده 130 - طرحهاي قانوني با امضاء و ذكر نام حداقل پانزده نفر از نمايندگان در مجلس به رئيس جلسه تسليم مي‌شود و پس از اعلام وصول و قرائت‌ عنوان آن توسط رئيس يا يكي از دبيران، در همان جلسه به كميسيون‌هاي مربوط ارجاع مي‌شود. اين طرحها پس از ارجاع به كميسيون‌هاي‌ ذي‌ربط چاپ و توزيع و نسخه‌اي از آن توسط رئيس براي وزير يا وزيران مربوط ارسال مي‌گردد. طرحها نيز همانند لوايح، بايد داراي موضوع و عنوان‌ مشخص باشند و دلايل لزوم تهيه و پيشنهاد آن در مقدمه بوضوح درج شود و همچنين داراي موادي متناسب با اصل موضوع و عنوان طرح نيز باشد.

امضاء‌ كنندگان طرحهاي قانوني حق دارند در كميسيون مربوط كه طرح آنها مطرح است، براي اداي توضيح حاضر شوند و كميسيون‌ تاريخ بحث پيرامون طرح را كتباً به آنان اعلام مي‌نمايد.

پس از اعلام وصول طرح قانوني، چنانچه جمعي از امضاء‌ كنندگان تقاضاي كتبي استرداد آن را بنمايند بطوري كه امضاء‌كنندگان باقي‌مانده كمتر از پانزده نفر گردند، درصورتي كه تقاضاي استرداد قبل از تصويب طرح در شور اول باشد طرح مسترد و گزارش آن به مجلس داده خواهد شد‌ و در صورتي كه طرح در شور اول به تصويب رسيده باشد پس از توضيح يك نفر از تقاضاكنندگان و صحبت يك نفر مخالف، با رأي مجلس، طرح قابل ‌استرداد مي‌باشد.

اگر طرحي مورد تصويب مجلس يا كميسيون‌هاي موضوع اصل هشتاد و پنجم (85) قانون اساسي واقع نشد بدون تغيير اساسي تا‌ شش ماه ديگر نمي‌توان آن را مجدداً به مجلس پيشنهاد نمود مگر با تقاضاي كتبي پنجاه نفر نماينده و تصويب مجلس.

لوايح قانوني

لوايح قانوني كه ازطرف دولت به مجلس پيشنهاد مي‌شود، بايد؛ 1- داراي موضوع و عنوان مشخص باشد. 2- دلايل لزوم تهيه و پيشنهاد آن در مقدمه لايحه به ‌وضوح درج شود. 3- داراي موادي متناسب با اصل موضوع و عنوان لايحه باشد.

طبق اصل هفتاد و چهارم (74) قانون اساسي كليه لوايح قانوني تقديمي به مجلس بايد به امضاء رئيس جمهور و وزير يا وزراء مسؤول ‌رسيده باشد. درصورت نداشتن وزير مسؤول، امضاء رئيس جمهور كافي است.

لوايح قانوني با رعايت اصل هفتاد و چهارم (74) قانون اساسي بايد در جلسه علني مجلس توسط وزير مربوط و يا نماينده دولت تقديم ‌گردد و درموقع طرح آن نيز بايد وزير مربوط يا يكي از وزراء به‌ تناسب موضوع حاضر باشد. ‌معاونان امور مجلس رئيس جمهور و وزراء و سازمان برنامه و بودجه، رئيس يا رابط امورمجلس شوراي عالي استانها كه رسماً به مجلس معرفي شده‌ باشند، مي‌توانند بجاي رئيس جمهور و وزراء در جلسات مجلس و كميسيون‌ها براي توضيح و دفاع لازم حضور يابند.

استرداد لوايح قانوني با تصويب هيأت وزيران به ترتيب ذيل امكانپذير خواهد بود: 1 - درصورتي كه استرداد پيش از تصويب كليات لايحه در مجلس باشد رئيس جمهور كتباً با ذكر دليل آن را مسترد‌ مي‌نمايد و گزارش آن در جلسه علني اعلام مي‌شود. 2 - درصورتي كه استرداد پس از تصويب كليات لايحه و در هر مرحله تا پيش از تصويب نهايي باشد، وزير مربوط يا يكي از معاونين رئيس جمهور به تناسب موضوع ضمن ارائه درخواست رئيس جمهور مي‌تواند با ذكر دليل در جلسه علني مجلس و صحبت يك نفر مخالف هر يك به‌مدت ده دقيقه و تصويب مجلس آن را مسترد نمايد.

يك نسخه از كليه طرحها و لوايحي كه تقديم مجلس مي‌شود پس از اعلام وصول ،از طريق رسانه ها در اختيار عموم قرار مي‌گيرد.

طرحهاي شوراي‌عالي استانها ‌

طرحهاي مصوب شوراي‌عالي استانها كه بايد داراي عنوان و مقدمه توجيهي مشخص و مواد متناسب باشد، مستقيما يا توسط دولت به‌ مجلس تقديم مي‌شود. وصول اين طرحها توسط رئيس جلسه يا يكي از دبيران اعلام و براي بررسي به كميسيون ذي‌ربط ارجاع و سپس چاپ و بين نمايندگان توزيع و‌ نسخه‌اي از آن نيز براي هيأت وزيران به منظور حضور و دفاع از مواضع خود ارسال مي‌شود.

‌چهارم (الحاقي 26ˏ09ˏ1387) - مقررات مشترك طرحها و لوايح ‌

در ابتداي هر دوره قانونگذاري، هيأت رئيسه صورتي از طرحها و لوايحي را كه معوق مانده به وسيله معاونت قوانين تهيه مي‌ كند و در‌اختيار نمايندگان مي‌ گذارد و صورتي نيز براي دولت ارسال مي‌دارد. هر يك از طرحها و لوايح معوقه كه لزوم رسيدگي به آن به وسيله بيست و پنج نفر از‌ نمايندگان يا از طرف دولت تقاضا شود، طبق آيين‌ نامه به كميسيون‌هاي مربوطه ارجاع مي‌شود و كميسيون‌ها رسيدگي را به ترتيب مندرج در اين آيين‌ نامه‌انجام مي‌دهند. هرگاه شوراول آن طرحها يا لوايح قبلاً خاتمه يافته باشد رسيدگي به طرح يا لايحه با پيشنهاد كميسيون وتصويب مجلس يك شوري‌انجام خواهد شد. درصورت تغيير دولت، چنانچه دولت جديد رسماً استرداد لوايحي را اعلام كرده باشد، آن لوايح از جريان خارج خواهد شد.

نمايندگان مجلس و دولت نمي‌ توانند يك طرح يا لايحه قانوني را كه بيش از يك موضوع دارد به‌عنوان ماده واحده پيشنهاد و تقاضاي‌ تصويب نمايند. درصورتي كه طرح يا لايحه مشتمل بر بيش از يك موضوع باشد، بايد مواد و تبصره‌ها جزء به جزء طرح و مورد شور قرار گيرد. هيأت‌ رئيسه موظف است قبل از اعلام وصول طرحها و لوايح مفاد اين ماده را رعايت نمايد.لايحه بودجه سالانه كل كشور و متمم آن از اين قاعده مستثني است.

بررسي و تصويب كليه طرح ها و لوايح عادي يك شوري خواهد بود به جز مواردي كه در اين آئين نامه نحوه رسيدگي مشخص شده و يا به تشخيص هيأت رئيسه بررسي آنها به صورت دوشوري ضرورت داشته باشد.

رئيس جلسه مكلف است وصول كليه طرحها و لوايح عادي را كه به مجلس تقديم مي‌شود با رعايت اصل هفتاد و پنجم (75) قانون‌اساسي در همان جلسه و يا حداكثر دو جلسه بعد مجلس اعلام و همزمان به كميسيون‌هاي مربوطه ارجاع نمايد و به‌دستور وي فوراً تكثير و در اختيار‌نمايندگان قرار گيرد.

رئيس مجلس شوراي اسلامي موظف است يك نسخه از طرحها و لوايح عادي و يك فوريتي را پس از اعلام وصول به كميسيون اصلي و كميسيون ‌هاي فرعي جهت رسيدگي به مواد مرتبط و همچنين به مركز پژوهش‌ هاي مجلس جهت رسيدگي و اظهار نظر كارشناسي ارجاع كند. كميسيون‌ هاي فرعي موظفند حداكثر ظرف مدت پانزده روز از تاريخ ارجاع طرح يا لايحه عادي و ظرف مدت ده روز براي طرحها و لوايح يك‌ فوريتي نتيجه رسيدگي خود را طي گزارشي در مواد ارجاعي به كميسيون اصلي ارائه كنند. هريك از نمايندگان نيز مي ‌توانند پيشنهاد هاي خود را در مورد كليات و جزئيات طرحها و لوايح عادي ظرف مدت ده روز و در طرحها و لوايح يك ‌فوريتي ظرف مدت پنج روز از تاريخ توزيع طرح يا لايحه به كميسيون اصلي و كميسيون‌ هاي فرعي ارائه كنند. مهلت كميسيون اصلي براي رسيدگي به كليات و جزئيات طرح يا لايحه عادي حداكثر سه ماه و در طرحها و لوايح يك‌ فوريتي حداكثر يك‌ ماه و نيم پس از تاريخ ارجاع است. چنانچه طرح يا لايحه با برگزاري جلسات عادي و فوق ‌العاده در مهلتهاي مذكور قابل رسيدگي نباشد با درخواست كميسيون و موافقت هيأت ‌رئيسه مجلس اين فرصت حداكثر تا دو برابر مدتهاي مذكور قابل تمديد است.

همزمان با وصول طرحها و لوايح توسط كميسيون ‌ها در صورت ضرورت و با تصويب كميسيون اصلي، طرح يا لايحه به كار گروه كارشناسي مركز پژوهش ‌هاي مجلس شوراي اسلامي ارجاع مي ‌شود. رئيس مركز پژوهش‌ هاي مجلس موظف است متناسب با موضوع و مواد طرح يا لايحه كار گروهي جهت بررسي طرح يا لايحه ارجاعي، متشكل از كارشناسان آن مركز و اشخاص حقيقي و حقوقي صاحب ‌نظر اعم از نمايندگان فعلي و ادوار مجلس، كارشناس معاونت قوانين مجلس، ديوان محاسبات، مراكز علمي و پژوهشي حوزه و دانشگاه، دستگاههاي اجرائي، بخش خصوصي و دستگاههاي مرتبط با طرح يا لايحه، تشكيل دهد و در بدو كار رئيس و دبير آن را تعيين كند. رئيس كار گروه موظف است پس از بحث و بررسي كارشناسي در كار گروه و در صورت لزوم پس از مطالعه تطبيقي قوانين و مقررات و تجربيات ساير كشورها و با بررسي سوابق قانونگذاري و پيشنهادهاي كميسيون ‌هاي فرعي و نمايندگان، گزارش كار گروه را با رعايت اسناد بالادستي از جمله قانون اساسي، سند چشم ‌انداز، سياست ‌هاي كلي نظام و قانون برنامه توسعه، همراه با مشخصات اعضاي كار گروه به كميسيون اصلي ارائه كند. رئيس يا نماينده كار گروه موظف است با شركت در جلسات كميسيون از گزارش ارائه ‌شده دفاع كند. در صورت عدم نياز به قانونگذاري جديد در موضوع مورد بحث، رئيس كار گروه گزارش خود را با ذكر دلايل رد طرح يا لايحه به كميسيون اصلي ارائه مي‌ كند.

‌الف (الحاقي 26ˏ09ˏ1387) - بررسي طرحها و لوايح در كميسيون‌ها

كميسيون اصلي موظف است در رسيدگي به طرحها و لوايح از وزرا و يا بالاترين مقام دستگاههاي اجرائي مرتبط با موضوع، مركز پژوهش ‌ها، ديوان محاسبات، نمايندگان كميسيون‌ هاي فرعي و نمايندگاني كه در موعد مقرر پيشنهاد خود را ارائه نموده‌ اند و عنداللزوم نماينده بخش خصوصي اعم از اتاقهاي: بازرگاني و صنايع و معادن، كشاورزي، تعاون، اصناف، تشكلهاي كارگري، انجمن‌ ها و اتحاديه‌ ها و مجامع صنفي، صنعتي، معدني و كشاورزي حسب مورد دعوت نمايد و پس از رسيدگي گزارش خود را در مهلت مقرر به هيأت‌ رئيسه مجلس تقديم كند.

پس از توزيع گزارش نهائي كميسيون اصلي توسط هيأت‌ رئيسه مجلس، كميسيون‌ هاي فرعي در موارد ارجاعي و نمايندگان مي ‌توانند ظرف مدت ده روز از تاريخ توزيع گزارش، پيشنهادهاي خود را در خصوص اصلاح، برگشت به طرح يا لايحه اصلي و پيشنهادهاي الحاقي در هر ماده و اجزاي آن، حذف كل ماده و اجزاي آن به هيأت ‌رئيسه مجلس ارائه كنند.

پيشنهاد دهندگان مي‌توانند در كميسيون مربوطه حاضر شوند و توضيحات لازم را در باره پيشنهاد خود بدهند. كميسيون موظف است،‌حداقل بيست و چهار ساعت قبل از طرح پيشنهاد، كتباً پيشنهاد دهندگان را به كميسيون دعوت كند. ‌

كميسيون‌ها موظفند، در موقع رسيدگي به طرحها و لوايح ، از وزراء و بالاترين مقام دستگاه ذي‌ربط دعوت به عمل آورند.

درجلسات كميسيون‌ها نمايندگاني كه عضويت در آن كميسيون را ندارند بدون داشتن حق رأي مي‌توانند حاضر شوند و در صورتي كه‌از طرف كميسيون براي اداي توضيح يا شركت در مذاكرات دعوت شده باشند بايد شركت نمايند ولي حق رأي ندارند.

بررسي و تصويب طرحها و لوايح در مجلس

در مواردي كه موادي از طرحها و لوايح و همچنين مصوبات اعاده ‌شده از شوراي نگهبان جهت رسيدگي به كميسيون اصلي ارجاع مي ‌شود، نمايندگان عضو كميسيون‌ هاي فرعي و ساير نمايندگان مي‌ توانند با حضور در كميسيون اصلي، در زمان اعلام شده توسط كميسيون نظرات و پيشنهادهاي خود را مطرح كنند.

در شور دوم در باره اصل مواد مذاكره به عمل نمي‌آيد مگر آنكه در گزارش كميسيون مواد جديدي اضافه شده باشد يا به تشخيص هيأت‌ رئيسه در بعضي مواد تغييرات اساسي داده شده باشد. در اين صورت مخالف و موافق از بين ثبت ‌نام ‌كنندگان در لوح يا دستگاه الكترونيك به قيد قرعه تعيين مي ‌شوند، كه هر يك مي ‌توانند به مدت پنج دقيقه صحبت كنند و در صورت لزوم سخنگوي كميسيون و نماينده دولت نيز صحبت مي‌كنند و آنگاه نسبت به ماده يا مواد مورد نظر رأي‌ گيري مي‌ شود.

چنانچه در شور دوم، كميسيون بعضي از مواد طرح يا لايحه را حذف و يا تغيير كلي داده باشد، هر يك از نمايندگان ميتوانند همان ماده‌را پيشنهاد نمايند و پس از صحبت يك مخالف و يك موافق و سخنگو كميسيون و نماينده دولت نسبت به ماده رأي‌ گيري مي‌شود. چنانچه اصل ماده ‌تصويب شد پيشنهادهاي اصلاحي كه قبلاً به كميسيون داده شده، قابل طرح و بحث و رأي‌ گيري خواهد بود.

ماده 155 (اصلاحي 04ˏ11ˏ1394) ـ ارجاع طرح يا لايحه يا مواردي از آن از جلسه علني به كميسيون به جز آنچه كه در اين آيين نامه به طور صريح تعيين شده است با پيشنهاد رئيس جلسه و تصويب مجلس انجام مي شود. ارجاع بايد به همان كميسيون گزارش دهنده صورت گيرد. كميسيون بايد فقط موارد ارجاعي را رسيدگي و گزارش خود را ظرف يك هفته به هيأت رئيسه تسليم نمايد تا با تعيين اولويت در دستور هفتگي درج شود.

هنگام بحث نسبت به هر ماده، چنانچه بنا به درخواست كتبي هر يك از نمايندگان به تشخيص رئيس جلسه ابهامي در ماده مطرح‌ شده وجود داشته باشد، پيشنهاد رفع ابهام در جلسه پذيرفته و با صحبت يك مخالف و يك موافق هركدام به مدت حداكثر پنج دقيقه به رأي گذاشته مي ‌شود و يا موضوع جهت رفع ابهام توسط رئيس‌ جلسه به كميسيون اصلي ارجاع مي ‌گردد.

‌اول (الحاقي 26ˏ09ˏ1387) - كليات موضوع طرحها و لوايح فوري

طرحها و لوايح فوري عبارتند از يك فوريتي، دوفوريتي و سه فوريتي.

وقتي كه فوريت طرح يا لايحه‌اي تقاضا مي‌شود، پس از توضيح پيشنهاد كننده يا يكي از پيشنهاد كنندگان و اظهارات مخالف و موافق، ‌نسبت به فوريت، رأي گرفته مي‌شود. درصورتي كه تقاضاي فوريت ضمن طرح يا لايحه مطرح نشده باشد، پانزده نفر از نمايندگان نيز مي‌توانند كتباً‌ تقاضاي فوريت آن طرح يا لايحه را بنمايند. تصويب فوريت طرحها و لوايح با توجه به درجه فوريت به ترتيب ذيل مي‌باشد: 1 - يك‌فوريت؛ با صحبت يك مخالف و يك موافق و با رأي اكثريت مطلق حاضران. 2 - دو و سه فوريت؛ با صحبت دو مخالف و دو موافق و به ترتيب با رأي اكثريت دو سوم حاضران و دو سوم مجموع نمايندگان. ‌

اصل بر عادي بودن رسيدگي طرحها و لوايح است. بنابراين فوريت آنها بايد مبين ضرورت و يا حالت استثنايي و مستند به دلائل ذيل ‌باشد: 1 - يك فوريت؛ نياز فوري جامعه و اولويت طرح و يا لايحه مورد نظر نسبت به ساير موارد مطروحه. 2 - دوفوريت؛ ضرورت جلوگيري از وقوع خسارت احتمالي و فوت فرصت. 3 - سه فوريت؛ حالت كاملاً اضطراري و حياتي و براي مقابله سريع با خسارت حتمي.

در طرحها و لوايحي كه فوريت آنها تصويب شده باشد، ابتدا نسبت به اصل آن مذاكره مي‌شود و پس از آن براي ورود به شور در ماده ‌واحده يا مواد، رأي گرفته مي‌شود و آنگاه راجع به هر يك از مواد جداگانه مذاكره و اخذ رأي به عمل مي‌آيد.

با تقاضاي دولت يا پانزده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس قبل از ورود به شور در ماده واحده يا مواد طرح و يا لايحه مي‌ توان از آن‌سلب فوريت بطور مطلق، و يا سلب يك فوريت از دو فوريت، و يا يك يا دو فوريت از طرحها و لوايح سه فوريتي نمود. تقاضاي فوريت يا سلب فوريت براي هر‌طرح و يا لايحه فقط يك‌ بار امكانپذير است.